I. Đại cương
– U mỡ cơ mạch thận (renal angiomyolipoma, AML) là u trung mô thuộc họ u tế bào quanh mạch dạng biểu mô (PEComa), gồm mô mỡ trưởng thành, tế bào cơ trơn và các mạch máu thành dày bất thường; tỷ lệ các thành phần thay đổi giữa các u.
+ Tên gọi “angiomyolipoma” được Morgan sử dụng năm 1951; các báo cáo về mối liên quan với xơ cứng củ đã xuất hiện từ đầu thế kỷ XX.
– Căn nguyên:
+ AML có thể xuất hiện đơn độc hoặc liên quan phức hợp xơ cứng củ (tuberous sclerosis complex, TSC).
+ AML liên quan TSC thường khởi phát sớm hơn, đa ổ và hai bên thận.
– Cơ chế bệnh sinh: Bất hoạt TSC1/TSC2 làm rối loạn phức hợp hamartin–tuberin và hoạt hóa đường mTOR, thúc đẩy tăng sinh tế bào u.
– Dịch tễ:
+ Khoảng 20% AML liên quan TSC; ngược lại, AML thận gặp ở khoảng 70–80% người bệnh TSC.
+ AML đơn độc thường gặp ở nữ tuổi trung niên; tỷ lệ nữ/nam khoảng 4:1.
+ AML liên quan TSC thường khởi phát sớm hơn và không có ưu thế giới rõ.
– Đặc điểm mô bệnh học: AML kinh điển thường lành tính; thể dạng biểu mô (epithelioid angiomyolipoma) có tiềm năng ác tính và có thể tái phát hoặc di căn. Tái phát sau phẫu thuật có thể gặp.
– Biến chứng: Xuất huyết do vỡ là biến chứng quan trọng. Hiếm khi AML lan trong tĩnh mạch thận hoặc tĩnh mạch chủ dưới; tổn thương hạch vùng cũng đã được báo cáo. Các biểu hiện này không tự nó chứng minh tính ác tính.
– Lâm sàng:
+ Nhiều AML không gây triệu chứng và được phát hiện tình cờ khi chẩn đoán hình ảnh.
+ Khối u lớn có thể gây đau hông lưng, tiểu máu hoặc sờ thấy khối; triệu chứng và nguy cơ xuất huyết có xu hướng tăng theo kích thước.
+ Đau khởi phát cấp có thể do xuất huyết hoặc vỡ u.
– Vai trò CĐHA:
+ Phát hiện tổn thương, nhận diện thành phần mỡ và xác định số lượng, kích thước, phân bố của u.
+ Đánh giá mức độ lan rộng và các biến chứng như xuất huyết, giả phình hoặc lan trong tĩnh mạch; cung cấp cơ sở theo dõi tăng trưởng và đáp ứng điều trị.
+ AML nghèo mỡ hoặc không thấy mỡ có thể chồng lấp hình ảnh với ung thư biểu mô tế bào thận, làm hạn chế khả năng chẩn đoán xác định chỉ bằng hình ảnh.
  NỘI DUNG WEB
» 422 Bài giảng chẩn đoán hình ảnh
» X-quang / Siêu âm / CT Scan / MRI
» 25.000 Hình ảnh case lâm sàng
  ĐỐI TƯỢNG
» Kỹ thuật viên CĐHA
» Sinh viên Y đa khoa
» Bác sĩ khối lâm sàng
» Bác sĩ chuyên khoa CĐHA
  Nội dung Bài giảng & Case lâm sàng thường xuyên được cập nhật !
  Đăng nhập Tài khoản để xem Nội dung Bài giảng & Case lâm sàng !!!
– AML liên quan phức hợp xơ cứng củ (TSC): – AML đơn độc, không liên quan TSC: – Vị trí: Thận hình hạt đậu, nằm sau phúc mạc ở hai bên cột sống, thường ngang mức T12–L3; thận trái thường nằm cao hơn thận phải. – Rốn thận: – Bao thận và mạc thận: Từ trong ra ngoài gồm nhu mô thận, bao xơ thận, mỡ quanh thận, mạc thận với lá trước và lá sau, rồi đến mỡ cạnh thận. – Động mạch thận: – Cấu tạo thận: Xoang thận nằm ở trung tâm, được bao quanh bởi nhu mô gồm vỏ thận và tủy thận: – Hình dạng và mặt cắt: Trên mặt cắt dọc, thận có dạng bầu dục hoặc hình hạt đậu, với hai cực rõ; mặt cắt ngang thường có dạng bầu dục. Mặt cắt chếch qua rốn thận giúp khảo sát xoang và mạch thận. – Bao và nhu mô thận: – Xoang và hệ thống đài bể thận: – Mạch máu thận: => Siêu âm Doppler: – Đặc điểm hình ảnh: – Cơ chế tạo hình ảnh: Sự đan xen của mô mỡ, cơ trơn và mạch máu tạo nhiều mặt phân cách phản xạ, làm khối tăng hồi âm. – Cấu trúc không đồng nhất: – Phân biệt: Ung thư biểu mô tế bào thận cũng có thể tăng hồi âm. Độ hồi âm đơn thuần, kể cả so với xoang thận, không đủ để phân biệt chắc chắn; AML nghèo mỡ hoặc không thấy mỡ có thể chồng lấp hình ảnh với khối u thận khác. => Case lâm sàng 1: – AML nghèo mỡ: – Số lượng và phân bố: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: – Doppler màu: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: => Case lâm sàng 4: => Case lâm sàng 5: => Case lâm sàng 6: – Vôi hóa hiếm gặp; khi có vôi hóa trong khối chứa mỡ, cần đối chiếu chẩn đoán phân biệt, đặc biệt với ung thư biểu mô tế bào thận. => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: – Phân bố: AML đa ổ hai bên gợi ý phức hợp xơ cứng củ (tuberous sclerosis complex, TSC), nhất là ở người trẻ; đây không phải dấu hiệu đặc hiệu và không đủ để xác lập chẩn đoán TSC. => Case lâm sàng 1: – Vị trí và bờ: Khối thường xuất phát từ vỏ thận, giới hạn rõ. => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: – Ở khối lớn, có thể nhận diện ba thành phần: mỡ đại thể, mô mềm (chủ yếu cơ trơn) và mạch máu tăng quang sau tiêm thuốc cản quang. Tỷ lệ các thành phần thay đổi, nên không phải khối nào cũng biểu hiện rõ đủ cả ba thành phần. – Cạm bẫy: Xuất huyết trong u hoặc máu tụ quanh thận có thể tăng đậm độ, che lấp vùng mỡ đại thể và khiến u mỡ cơ mạch thận khó nhận diện hoặc bị nhầm với ung thư biểu mô tế bào thận; không loại trừ chẩn đoán chỉ vì không thấy mỡ rõ trong bối cảnh này. => Case lâm sàng 1 & 2: => Case lâm sàng 3: – Vôi hóa hiếm gặp trong u mỡ cơ mạch thận. Khi vôi hóa đi kèm mỡ đại thể, cần cảnh giác ung thư biểu mô tế bào thận và đánh giá chẩn đoán phân biệt; đây không phải dấu hiệu phân biệt tuyệt đối vì u mỡ cơ mạch thận đôi khi cũng vôi hóa, còn ung thư biểu mô tế bào thận có thể chứa mỡ. – Sau tiêm thuốc cản quang, phần mô mềm (chủ yếu là cơ trơn) và mạch máu ngấm thuốc; kiểu tăng quang thay đổi theo tỷ lệ các thành phần, có thể không đồng nhất, dạng đám hoặc vệt. => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: – U có thể đơn độc hoặc đa ổ, xuất hiện ở một hoặc cả hai thận. – U có thể rất lớn, đôi khi vượt 20 cm, nhất là khi phát triển lồi ra ngoài thận vào khoang sau phúc mạc; cần phân biệt với sarcoma sau phúc mạc, đặc biệt là sarcoma mỡ. Sarcoma cơ trơn cũng có thể nằm trong chẩn đoán phân biệt tùy vị trí và đặc điểm khối. – Tổn thương thận trong phức hợp xơ cứng củ (tuberous sclerosis complex, TSC): => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: – Thể tăng tỷ trọng (hyperattenuating angiomyolipoma), một thể u mỡ cơ mạch nghèo mỡ (fat-poor angiomyolipoma), chiếm khoảng 4–5% tổng số u mỡ cơ mạch. => Case lâm sàng 1: – Xâm lấn tĩnh mạch thận, tĩnh mạch chủ dưới: Dù đa số u mỡ cơ mạch thận là lành tính, hiếm khi khối u có thể lan vào lòng tĩnh mạch thận và/hoặc tĩnh mạch chủ dưới, tạo huyết khối u; đến thời điểm công bố năm 2026, y văn ghi nhận dưới 100 trường hợp. => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: – Giả phình (pseudoaneurysm): – Vỡ, chảy máu: Xuất huyết quanh thận hoặc khoang sau phúc mạc là biến chứng nặng của u mỡ cơ mạch, có thể gây sốc mất máu: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: => Case lâm sàng 4: – Vai trò: Cộng hưởng từ có giá trị cao trong phát hiện và phân loại thành phần mỡ của khối thận, đặc biệt khi nghi u mỡ cơ mạch nghèo mỡ; tuy nhiên, nhận diện mỡ không đồng nghĩa luôn xác định được bản chất u. – Cơ chế tạo hình ảnh: – Đặc điểm hình ảnh cộng hưởng từ: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: – Vai trò: DSA cho phép khảo sát động mạch nuôi và dòng chảy trong khối theo thời gian thực; do tính xâm lấn, thường được dùng khi cần lập bản đồ mạch trước can thiệp hoặc thực hiện nút mạch, không phải phương tiện đầu tay để xác định bản chất khối thận. – Đặc điểm hình ảnh DSA: => Case lâm sàng 1: – U mỡ cơ mạch nghèo mỡ: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: – Ung thư biểu mô tế bào thận chứa mỡ: – Cạm bẫy: => Case lâm sàng (RCC 1): => Case lâm sàng (RCC 2): => Case lâm sàng (RCC 3): – U mỡ cơ mạch kích thước lớn: – Dịch tễ: * Phân loại: – Liposarcoma khử biệt hóa/biệt hóa ngược (DDLPS): – Liposarcoma dạng niêm dịch (myxoid liposarcoma): – Liposarcoma đa hình thái (pleomorphic liposarcoma): – Cạm bẫy: – U Wilms là u thận ác tính thường gặp nhất ở trẻ nhỏ; đa số không có mỡ đại thể, nhưng hiếm trường hợp vẫn có thể chứa mô mỡ. – Bản chất: U lành tính gồm mô mỡ trưởng thành và mô tạo máu ngoài tủy; thường khu trú ở tuyến thượng thận và phần lớn được phát hiện tình cờ, không triệu chứng. – Dịch tễ: Hiếm gặp; các loạt khám nghiệm tử thi lịch sử ước tính tỷ lệ khoảng 0,08–0,2%, không nên đồng nhất với tỷ lệ phát hiện trong các nhóm bệnh nhân có u thượng thận. – Đặc điểm hình ảnh: + Trên cắt lớp vi tính, vùng mỡ có thể gần −100 HU; khi tỷ lệ mô tạo máu tăng, tỷ trọng khối hỗn hợp thường cao hơn, khoảng −50 đến −20 HU. – Tăng lượng mô mỡ bình thường trong xoang thận, lành tính và không phải khối u tân sinh; thường liên quan tuổi cao, béo phì hoặc tăng corticosteroid nội sinh/ngoại sinh. – Tiên lượng: U mỡ cơ mạch thận thể kinh điển lành tính; đa số tiến triển chậm, không triệu chứng và có tiên lượng tốt. Thể dạng biểu mô có thể có hành vi ác tính, cần đánh giá riêng. – Biến chứng: Vỡ u hoặc xuất huyết sau phúc mạc có thể gây mất máu nặng, đe dọa tính mạng. – Theo dõi: U không triệu chứng < 4 cm thường được theo dõi chủ động; đánh giá hình ảnh sau 6–12 tháng, sau đó hằng năm nếu ổn định. – Chỉ định can thiệp: – Lựa chọn điều trị:* Phân loại
+ Thường khởi phát từ thời thơ ấu đến tuổi thanh thiếu niên; một số loạt bệnh ghi nhận độ tuổi khoảng 1–17.
+ Thường đa ổ và hai bên thận.
+ Có thể gặp ở cả hai giới, không có ưu thế giới rõ; tỷ lệ nam/nữ được báo cáo khoảng 1:2–1:1.
+ Thường là tổn thương đơn độc, một bên thận.
+ Gặp ở nữ nhiều hơn; tỷ lệ nữ/nam thường khoảng 4:1.
+ Thường gặp ở tuổi trung niên; một số loạt bệnh ghi nhận độ tuổi khoảng 27–72, tuổi trung bình khoảng 43.II. Giải phẫu thận
* Giải phẫu đại thể
– Kích thước: Ở người trưởng thành, thận dài khoảng 10–12 cm, rộng 5–7 cm, dày 2–3 cm; trọng lượng trung bình khoảng 150 g ở nam và 135 g ở nữ.
+ Là nơi mạch máu, bạch huyết, thần kinh và hệ thống bể thận–niệu quản đi qua.
+ Theo thứ tự từ trước ra sau, thường gặp tĩnh mạch thận, động mạch thận rồi bể thận.
+ Xuất phát từ động mạch chủ bụng; động mạch thận phải đi phía sau tĩnh mạch chủ dưới.
+ Sau khi vào rốn thận, động mạch chia thành các nhánh phân thùy, rồi các động mạch gian thùy, động mạch cung và động mạch gian tiểu thùy.
+ Xoang thận chứa mỡ, mạch máu, bạch huyết, thần kinh, đài thận và bể thận. Nước tiểu từ nhú thận đổ vào đài thận nhỏ, tiếp đến đài thận lớn, bể thận rồi niệu quản.
+ Vỏ thận nằm ngay dưới bao xơ; các cột thận là phần vỏ xen giữa các tháp thận.
+ Tủy thận gồm các tháp thận. Đáy tháp hướng về vỏ thận; đỉnh tạo thành nhú thận và lồi vào đài thận nhỏ.* Giải phẫu siêu âm
+ Bao xơ thường hiện thành đường tăng âm mảnh ở bề mặt thận, nhưng không phải lúc nào cũng phân biệt rõ.
+ Vỏ thận có hồi âm thấp hơn hoặc tương đương gan, lách khi nhu mô các tạng này bình thường và thiết lập máy phù hợp.
+ Tháp thận thường giảm hồi âm hơn vỏ thận, có dạng tam giác hoặc bầu dục, hướng từ xoang thận ra vỏ; các cột thận là phần vỏ xen giữa các tháp.
+ Xoang thận tạo vùng tăng âm trung tâm, chủ yếu do mỡ và mô liên kết; mạch máu và hệ thống đài bể thận nằm trong xoang.
+ Khi hệ thống đài bể thận không giãn, các đài thường không tạo những khoang dịch trống âm nổi bật; xoang tăng âm không nên nhầm với dịch trong hệ thống góp.
+ Trên thang xám, mạch máu thường là các cấu trúc dạng ống trống âm; Doppler màu giúp nhận diện dòng chảy và phân biệt động mạch với tĩnh mạch.
+ Tại rốn thận, tĩnh mạch thường nằm phía trước động mạch; các nhánh động mạch trong thận đi giữa các tháp, tạo cung ở ranh giới vỏ–tủy rồi phân nhánh về phía vỏ.III. Chẩn đoán siêu âm
+ AML giàu mỡ thường biểu hiện bằng khối đặc, tròn hoặc bầu dục, ranh giới tương đối rõ, xuất phát từ vỏ thận.
+ Khối thường tăng hồi âm rõ so với vỏ thận, có thể ngang hoặc cao hơn xoang thận; hồi âm thường khá đồng nhất nhưng có thể thay đổi theo thành phần của u.
– Độ suy giảm âm: Một số khối gây suy giảm âm mạnh hoặc bóng lưng, làm bờ sau kém rõ hơn bờ trước; dấu hiệu này không có ở mọi trường hợp.
+ Tỷ lệ mỡ, cơ trơn và mạch máu khác nhau có thể tạo các vùng hồi âm hỗn hợp hoặc giảm hồi âm; dấu hiệu này không đặc hiệu cho xuất huyết.
+ Xuất huyết trong u hoặc quanh thận có thể làm biến đổi cấu trúc và che lấp bờ khối; cần phân biệt khối máu tụ quanh thận với thành phần của u.
+ Khi lượng mỡ giảm, độ hồi âm của tổn thương thường giảm. Khối có thể có cấu trúc hồi âm hỗn hợp, với các vùng tăng âm và đẳng âm so với nhu mô thận.
+ Độ hồi âm thường thấp hơn xoang thận.
– AML không thấy mỡ: Khối thường đồng nhất, đẳng âm với nhu mô thận và có độ hồi âm thấp hơn xoang thận.
– Phân biệt: Cả AML nghèo mỡ và AML không thấy mỡ đều có thể chồng lấp hình ảnh với ung thư biểu mô tế bào thận (RCC); độ hồi âm thấp hơn xoang thận không đủ để phân biệt chắc chắn.
+ AML có thể đơn ổ hoặc đa ổ, ở một hoặc cả hai thận.
+ Tổn thương đa ổ hai bên, nhất là ở người trẻ, gợi ý AML liên quan TSC nhưng không đặc hiệu.
+ Có thể ghi nhận tín hiệu mạch trong khối, đôi khi cả ở ngoại vi; mức độ tưới máu thay đổi và không phải AML nào cũng tăng sinh mạch rõ.
+ Không phát hiện tín hiệu Doppler, nhất là ở khối nhỏ hoặc có dòng chảy chậm, không loại trừ AML; khả năng phát hiện còn phụ thuộc thiết lập máy và kỹ thuật khảo sát.
+ Mức độ tưới máu trên Doppler đơn thuần không đủ để phân biệt chắc chắn AML với ung thư biểu mô tế bào thận.
– Biến chứng:
+ Xuất huyết trong u hoặc vỡ u có thể tạo máu tụ quanh thận và lan vào khoang sau phúc mạc.
+ Máu tụ có hồi âm thay đổi theo thời gian, có thể làm biến dạng hoặc che lấp bờ u. Siêu âm có thể phát hiện máu tụ nhưng không đánh giá tin cậy chảy máu hoạt động.IV. Chẩn đoán CLVT
* Đặc điểm hình ảnh
– Mỡ đại thể: Trên ảnh cắt lớp vi tính không tiêm thuốc cản quang, vùng mỡ trong khối có tỷ trọng ≤ −10 HU; đây là dấu hiệu điển hình của u mỡ cơ mạch thận.
– Đặt ROI vào vùng giảm tỷ trọng nhất trong khối, tránh bờ khối và mỡ xoang thận để hạn chế hiệu ứng thể tích bán phần.
+ Có thể thấy các mạch máu giãn, ngoằn ngoèo hoặc phình/giả phình trong khối.
+ Nếu đang chảy máu, chẳng hạn do giả phình vỡ, có thể thấy thuốc cản quang thoát khỏi lòng mạch, thường kèm máu tụ quanh thận hoặc khoang sau phúc mạc.
– Dấu gợi nguồn gốc từ thận trên cắt lớp vi tính gồm chỗ khuyết nhu mô thận tại điểm tiếp giáp với khối và mạch máu đi từ thận vào khối; các dấu này không phải lúc nào cũng rõ.
+ U mỡ cơ mạch thận gặp ở khoảng 70–80% người mắc TSC; thường đa ổ, hai bên và có thể tăng trưởng nhanh.
+ Nguy cơ xuất huyết tăng khi khối lớn hoặc có giả phình động mạch > 5 mm; kích thước > 4 cm đơn độc không phải ngưỡng chắc chắn dự báo vỡ.
– Kích thước: Thể tăng tỷ trọng thường nhỏ, đường kính trung bình khoảng 3 cm, nhưng kích thước có thể thay đổi.
– Đặc điểm hình ảnh cắt lớp vi tính:
+ Ở u mỡ cơ mạch nghèo mỡ, lượng mỡ quá ít hoặc phân bố rải rác nên không tạo vùng mỡ đại thể nhận diện được trên cắt lớp vi tính không tiêm thuốc; khối vẫn nhìn thấy nhưng có thể không được nhận diện đặc hiệu là u mỡ cơ mạch.
+ Thể tăng tỷ trọng thường có tỷ trọng > 45 HU trên cắt lớp vi tính không tiêm thuốc do thành phần cơ trơn dồi dào.
+ Thể này thường tăng quang đồng nhất sau tiêm thuốc cản quang.
+ Khối thường giới hạn rõ.
+ Thể đồng tỷ trọng (isoattenuating angiomyolipoma) hiếm, có tỷ trọng gần nhu mô thận (thường từ −10 đến 45 HU); các tế bào mỡ rải rác không tạo vùng mỡ khu trú.
+ Các hình thái nghèo mỡ có thể chồng lấp với ung thư biểu mô tế bào thận (renal cell carcinoma, RCC); tỷ trọng đơn thuần không đủ để xác định chắc bản chất khối.* Chẩn đoán biến chứng
+ Hình thành khi thành mạch bất thường trong u yếu đi, gây giãn khu trú thành túi thông với lòng mạch.
+ Trên cắt lớp vi tính nhiều thì có tiêm thuốc, giả phình thường hiện thành ổ tròn hoặc bầu dục ngấm thuốc ở thì động mạch, gần tương đương lòng động mạch; có thể thấy cổ túi thông với mạch trong u.
+ Giả phình tạo ổ ngấm thuốc khu trú; ngược lại, thoát thuốc cản quang đang hoạt động thường lan rộng hoặc tăng kích thước ở các thì sau.
+ Túi phình trong u > 5 mm liên quan nguy cơ xuất huyết cao hơn, nhưng không dự báo chắc chắn sẽ vỡ.
+ Tỷ lệ xuất huyết tự phát đe dọa tính mạng được báo cáo khoảng 2,2% ở nhóm bệnh nhân đang theo dõi chủ động.
+ Trên cắt lớp vi tính không tiêm thuốc, máu tụ trong u hoặc quanh thận thường tăng đậm độ và có thể che lấp thành phần mỡ, khiến khó nhận diện bản chất u.
+ Trên cắt lớp vi tính sau tiêm thuốc, ổ thoát thuốc cản quang trong u hoặc máu tụ gợi ý xuất huyết đang hoạt động; sự lan rộng hoặc tăng kích thước ở các thì sau củng cố dấu hiệu này.V. Chẩn đoán MRI
+ Chuỗi T1 xóa mỡ dùng xung chọn lọc để triệt tiêu tín hiệu của proton trong mỡ; mô mỡ đại thể vì vậy giảm tín hiệu rõ so với chuỗi T1 không xóa mỡ.
+ Chuỗi gradient-echo đồng pha/đối pha (in-phase/opposed-phase) khai thác sự khác biệt tần số cộng hưởng giữa proton nước và mỡ: khi hai tín hiệu lệch pha, chúng triệt tiêu một phần trong cùng voxel, gây giảm tín hiệu trên ảnh đối pha.
+ Mỡ đại thể trong u giảm tín hiệu rõ trên chuỗi T1 xóa mỡ; cần đối chiếu với chuỗi không xóa mỡ để xác nhận đây là mất tín hiệu do mỡ.
+ Mỡ vi thể hoặc mỡ phân tán trong voxel biểu hiện bằng giảm tín hiệu trong vùng u trên ảnh đối pha so với ảnh đồng pha; dấu hiệu này phản ánh sự cùng tồn tại của nước và mỡ trong voxel, không xác định riêng loại tế bào chứa mỡ.
+ Dấu hiệu viền đen (India ink artifact) ở ranh giới giữa khối và nhu mô thận trên ảnh đối pha có thể gợi ý khối chứa mỡ, nhưng không đủ để xác định chẩn đoán nếu đứng riêng lẻ.
+ Với u mỡ cơ mạch nghèo mỡ, lượng mỡ quá ít hoặc phân bố rải rác nên chuỗi xóa mỡ có thể không cho thấy giảm tín hiệu rõ; kết quả âm tính không loại trừ thể bệnh này.
+ Giảm tín hiệu trên ảnh đối pha không đặc hiệu cho u mỡ cơ mạch: ung thư biểu mô tế bào thận dạng tế bào sáng (clear cell renal cell carcinoma, ccRCC) cũng có thể giảm tín hiệu do lipid nội bào.VI. Chụp mạch DSA
+ Thì động mạch cho thấy khối tăng sinh mạch, với các động mạch nuôi giãn, ngoằn ngoèo và tỏa nan hoa quanh khối, có thể tạo hình “tia nắng mặt trời” (sunburst).
+ Thì tĩnh mạch có thể thấy thuốc lưu giữ trong các mạch u dòng chảy chậm, nhất là ngoại vi, tạo hình dạng “vỏ hành” (onion-skin).
+ Giả phình hiện thành túi thuốc cản quang khu trú, liên tục với một mạch trong u.
+ Shunt động–tĩnh mạch biểu hiện bằng tĩnh mạch dẫn lưu hiện hình sớm ngay trong thì động mạch.
+ Các hình thái này gợi ý mạng mạch bất thường nhưng không đặc hiệu đủ để xác định mô học; cần đối chiếu với cắt lớp vi tính hoặc cộng hưởng từ để đánh giá thành phần khối.VII. Phân biệt
* RCC chứa mỡ
+ Thể tăng tỷ trọng (hyperattenuating angiomyolipoma) là một phân nhóm nghèo mỡ, chiếm khoảng 4–5% tổng số u mỡ cơ mạch; không áp dụng tỷ lệ này cho toàn bộ nhóm nghèo mỡ.
+ Trên cắt lớp vi tính không tiêm thuốc, thể tăng tỷ trọng thường có giá trị > 45 HU do thành phần cơ trơn dồi dào; thể này thường ngấm thuốc tương đối đồng nhất.
+ Thể đồng tỷ trọng hiếm, có tỷ trọng gần nhu mô thận và không có vùng mỡ khu trú; vì vậy, không thấy mỡ đại thể không loại trừ u mỡ cơ mạch nghèo mỡ.
+ Mỡ đại thể trong ung thư biểu mô tế bào thận hiếm; khi có, thường liên quan chuyển sản xương tạo mỡ tủy và đi kèm vôi hóa. Vôi hóa ít gặp trong u mỡ cơ mạch, nên mỡ đại thể kèm vôi hóa làm tăng nghi ngờ ung thư biểu mô tế bào thận.
+ Ung thư biểu mô tế bào thận vẫn có thể chứa mỡ vi thể do lipid nội bào hoặc đại thực bào chứa lipid; do đó, không có vôi hóa cũng không loại trừ chẩn đoán này.
+ Tỷ trọng trước tiêm và kiểu ngấm thuốc thay đổi theo phân nhóm ung thư biểu mô tế bào thận; thể nhú có thể tăng tỷ trọng và ngấm thuốc tương đối đồng nhất, chồng lấp với thể u mỡ cơ mạch tăng tỷ trọng. Ngấm thuốc không đồng nhất, thải thuốc muộn hoặc giả vỏ không phải dấu hiệu phân biệt tuyệt đối.
+ Giảm tín hiệu trên ảnh đối pha có thể gặp ở cả u mỡ cơ mạch nghèo mỡ lẫn ung thư biểu mô tế bào thận dạng tế bào sáng (clear cell renal cell carcinoma, ccRCC) do lipid nội bào; kiểu giảm tín hiệu khu trú hay lan tỏa không đủ tin cậy để kết luận riêng lẻ.
+ Nếu không thấy mỡ đại thể và các đặc điểm hình ảnh vẫn chồng lấp, cân nhắc sinh thiết khi kết quả mô học có thể làm thay đổi xử trí.* Sarcoma mỡ
+ Khối u mỡ cơ mạch phát triển lồi ra ngoài thận có thể giống khối mỡ sau phúc mạc; dấu khuyết nhu mô hoặc dấu chân kẹp tại chỗ tiếp giáp với thận, cùng mạch nuôi xuất phát từ thận, gợi ý nguồn gốc từ thận.
+ Liposarcoma thường có nguồn gốc ngoài thận và đẩy hoặc bao quanh thận; ở khối rất lớn, dấu xác định cơ quan xuất phát có thể bị che lấp nên không dựa vào một dấu hiệu đơn độc.
+ Liposarcoma sau phúc mạc thường gặp ở người lớn 50–70 tuổi.
+ Phân bố giới nhìn chung gần tương đương, dù một số loạt bệnh ghi nhận nữ nhỉnh hơn.
– Liposarcoma biệt hóa tốt (WDLPS):
+ Đây là một trong các thể thường gặp nhất ở sau phúc mạc; khối thường chứa nhiều mỡ đại thể (thường chiếm ≥75%), có bờ thùy múi và các vách dày, có thể có nốt mô mềm không chứa mỡ.
+ Vách hoặc nốt mô mềm tăng quang, nhất là khi dày hay không đều, làm tăng nghi ngờ có thành phần khử biệt hóa; vôi hóa ít gặp.
+ Thành phần khử biệt hóa là vùng sarcoma không sinh mỡ, độ mô học cao, nằm trong hoặc cạnh thành phần WDLPS; đây là chuyển dạng mô học chứ không nhất thiết biểu thị diễn tiến theo thời gian.
+ Trên hình ảnh, vùng này thường là khối mô đặc không mỡ, tăng quang và không đồng nhất, đôi khi có hoại tử. Một số trường hợp không thấy mỡ đại thể, nên không có mỡ nhìn thấy được không loại trừ DDLPS.
+ Thường xuất phát ở mô mềm sâu vùng đùi hoặc mông; liposarcoma dạng niêm dịch nguyên phát sau phúc mạc rất hiếm.
+ Chất nền niêm dịch giàu nước khiến khối có thể giả dạng nang: tín hiệu thấp trên T1, cao trên T2; trên cắt lớp vi tính, vùng niêm dịch có thể gần tỷ trọng dịch nhưng thường có vách hoặc nốt mô mềm và ngấm thuốc tiến triển ở thì muộn, khác với nang đơn thuần.
+ Là sarcoma độ mô học cao, diễn biến ác tính; thường gặp ở chi, đặc biệt ở người lớn tuổi, còn vị trí sau phúc mạc rất hiếm, không có tần suất tương đương với chi.
+ Khối thường có ít hoặc không có mỡ đại thể, tỷ trọng gần cơ và cấu trúc không đồng nhất; có thể có hoại tử, xuất huyết hoặc vôi hóa.
+ Cả u mỡ cơ mạch và WDLPS đều có thể chứa mỡ đại thể. Dấu nguồn gốc từ thận gợi ý u mỡ cơ mạch, còn khối mỡ nhiều vách dày hoặc có nốt mô mềm tăng quang gợi ý liposarcoma, nhưng các dấu hiệu này có thể khó đánh giá ở khối rất lớn.
+ Nếu nguồn gốc khối hoặc phân loại mô học vẫn chưa rõ và kết quả ảnh hưởng đến xử trí, cân nhắc sinh thiết lõi dưới hướng dẫn hình ảnh; hình ảnh đơn thuần không luôn xác định được mô học hay độ mô học.* U Wilms
– Mỡ đại thể thực sự nằm trong khối thận gợi ý mạnh u mỡ cơ mạch thận (AML); xơ cứng củ, nhất là khi có nhiều tổn thương hoặc tổn thương hai bên, làm khả năng AML tăng nhưng không xác định chẩn đoán tuyệt đối.
– Không có xơ cứng củ không đồng nghĩa với u Wilms: AML lẻ tẻ ở trẻ tuy hiếm nhưng đã được ghi nhận.
– Nếu hình ảnh không điển hình hoặc chẩn đoán chưa chắc chắn, cần hội chẩn nhóm tiết niệu–ung bướu nhi; quyết định sinh thiết phải theo phác đồ nhi khoa áp dụng, không dựa riêng vào tình trạng xơ cứng củ.* U mỡ tủy bào
+ Khối thường tròn, giới hạn rõ, có thể có giả bao; thành phần mô mỡ và mô tạo máu thay đổi, nên phần mô tạo máu có thể hiện thành dải, đám mờ hoặc nốt đặc trong khối mỡ.
+ Kích thước thay đổi rộng; khối phát hiện tình cờ thường nhỏ (trung vị khoảng 2–2,5 cm), nhưng một số khối có thể lớn hơn 10 cm.
+ Có thể gặp vôi hóa, thường nhỏ.
– Kích thước và biến chứng: Khối lớn, đặc biệt trên khoảng 6 cm, thường dễ gây triệu chứng choán chỗ hơn; xuất huyết cấp hoặc vỡ chủ yếu được ghi nhận ở u lớn (vỡ thường ở u trên 8–10 cm), nhưng các ngưỡng này không tuyệt đối.* U mỡ xoang thận
– Hình ảnh: Mỡ phân bố lan tỏa quanh hệ thống đài bể thận và các cấu trúc trong xoang, không tạo khối khu trú; nhu mô thận thường còn bảo tồn và hệ thống bài xuất ít hoặc không bị chèn ép.
– Phân biệt với u mỡ thay thế thận (renal replacement lipomatosis, RRL): Khi tăng sinh mỡ nhiều đi kèm teo hoặc phá hủy nhu mô thận, thường trong bối cảnh sỏi, tắc nghẽn hay viêm mạn tính, gọi là u mỡ thay thế thận; tình trạng này có thể lan tới rốn thận và mô quanh thận, kèm giảm chức năng thận.
– Thể u mỡ xoang lan rộng đôi khi có thể gây hiệu ứng khối hoặc giãn đài bể thận, nhưng đây không phải biểu hiện thường gặp.VIII. Tiên lượng & Điều trị
+ Triệu chứng dai dẳng như đau hoặc tiểu máu, xuất huyết hay vỡ u.
+ Khối tăng trưởng nhanh (> 0,25 cm/năm), có phình mạch trong u > 5 mm hoặc có kích thước rất lớn.
+ Với u không triệu chứng ≥ 4 cm, cân nhắc can thiệp theo các yếu tố nguy cơ và hoàn cảnh người bệnh, như tuổi sinh sản hoặc khó bảo đảm theo dõi và tiếp cận cấp cứu; kích thước đơn độc không bắt buộc phải điều trị.
+ Nút động mạch chọn lọc hoặc phẫu thuật bảo tồn nhu mô thận (cắt thận bán phần); cắt thận toàn phần không phải lựa chọn thường quy.
+ Khi chảy máu cấp, nút động mạch chọn lọc là lựa chọn ưu tiên; cân nhắc phẫu thuật nếu nút mạch thất bại hoặc huyết động không ổn định.
+ Với u liên quan xơ cứng củ cần điều trị, có thể cân nhắc thuốc ức chế mTOR như everolimus; thuốc này không dùng thường quy cho u mỡ cơ mạch lẻ tẻ.
+ Đốt sóng cao tần có thể cân nhắc ở một số khối nhỏ được chọn; phương pháp này ít được sử dụng hơn do dữ liệu còn hạn chế.
– Hội chứng sau nút mạch: Có thể gồm sốt, đau hông lưng, buồn nôn và nôn; thường tự giới hạn trong vài ngày.
Tài liệu tham khảo
* Renal Angiomyolipoma: Radiologic Classification and Imaging Features According to the Amount of Fat – Byung Kwan Park
* Angiomyolipoma with Minimal Fat: Can It Be Differentiated from Clear Cell Renal Cell Carcinoma by Using Standard MR Techniques? – Nicole Hindman, MD, Long Ngo, PhD, Elizabeth M. Genega, MD
* Diagnosis of Renal Angiomyolipoma with CT Hounsfield Unit Thresholds – Antonio C. Westphalen, MD
* Minimal or invisible fat angiomyolipoma: imaging findings in 86 cases – M. J. Díaz Candamio, J. Martel Villagrán, M. Sebastiá
* Diagnostic Imaging Genitourinary – Mitchell Tublin
* Imaging evaluation and management of renal angiomyolipoma: What’s new? – V. Murad, W. Aponte, J. Romero; Bogota/CO
* Renal tumor invading the inferior vena cava – almost, but not exclusively malignant – M.-C. Craciunoiu, C. Caraiani, N. Crisan
* Intratumoral fat content in renal cell carcinomas (RCC) and renal angiomyolipomas (AML) with minimal fat: Chemical-shift MR imaging evaluation – G. Cardone, P. Mangili, G. Guazzoni, G. Balconi; Milan/IT
* Renal Angiomyolipomas (AML) with minimal fat: CT And MR Imaging patterns – G. Cardone, P. Mangili, G. Guazzoni
* All about imaging of renal angiomyolipomas – M. M. Ifrosa, E. M. Preda, R. A. Capsa
* Radiology Illustrated Uroradiology – Seung Heup Kim
* Recognizing renal angiomyolipomas: Fat is not always the clue – J. Martínez-Checa Guiote, S. Morón Hodge, C. Martín Hervás, M. D. Ponce Dorrego, G. serra del carpio, I. D. Garcillan, N. Torena Lerchundl, M. E. Garcia Fernandez
* Renal Angiomyolipoma Based on New Classification: How to Differentiate It From Renal Cell Carcinoma – Byung Kwan Park
* Renal Angiomyolipoma: Radiologic Classification and Imaging Features According to the Amount of Fat – Byung Kwan Park








# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 15/2/2024
# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 7/2/2024
# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 12/8/2023
# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 24/5/2023
# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 19/5/2023