I. Đại cương
– Định nghĩa và cơ chế bệnh sinh của hoại tử xương vô khuẩn (osteonecrosis / avascular necrosis):
+ Hoại tử xương vô khuẩn là hậu quả của tình trạng suy giảm hoặc mất dòng máu nuôi dưỡng đến vi tuần hoàn xương, dẫn đến cái chết sinh học của các tế bào xương và tế bào tủy xương tại vùng chịu ảnh hưởng.
+ Quá trình hoại tử xảy ra chủ yếu ở vùng xương xốp dưới sụn thuộc các vị trí giải phẫu đặc thù gồm đầu xương, hành xương và mỏm xương, nơi có hệ thống động mạch nuôi dạng tận hoặc thiếu nguồn cung cấp máu bàng hệ.
+ Thiếu máu mạn tính khởi phát chuỗi biến đổi mô bệnh học gồm tiêu xương, sụp sụn dưới sụn, biến dạng bề mặt diện khớp thứ phát và dẫn đến thoái hóa khớp toàn phần ở giai đoạn muộn.
– Phân loại bệnh lý theo vị trí định khu giải phẫu, phạm vi tổn thương và lứa tuổi mắc bệnh:
+ Dạng tổn thương tại thân xương và hành xương được định danh là nhồi máu xương, đặc trưng bởi sự hoại tử tủy xương và màng trong xương nhưng bảo tồn cấu trúc vỏ xương và bề mặt diện khớp.
+ Dạng tổn thương tại đầu xương được định danh là hoại tử xương vô khuẩn dưới sụn, mang tính chất nguy hiểm cao do trực tiếp đe dọa sự vững chắc của vòm xương dưới sụn và nguy cơ xẹp diện khớp.
+ Ở trẻ em và thanh thiếu niên, tổn thương hoại tử nhân hóa xương tại các đầu xương sinh trưởng được gọi là bệnh thoái hóa xương sụn (như bệnh Legg-Calvé-Perthes ở chỏm xương đùi hoặc bệnh Freiberg ở đầu xương bàn chân).
+ Ở người lớn, hoại tử thiếu máu khu trú dưới sụn được chia thành hai thể lâm sàng: thể tổn thương vi mô dưới 1cm bờ diện khớp là viêm xương sụn bóc tách, và thể tổn thương diện rộng trên 1cm gây nguy cơ sụp vòm xương là hoại tử vô khuẩn đầu xương.
– Căn nguyên và các yếu tố nguy cơ:
+ Nhóm nguyên nhân chấn thương bao gồm trật khớp, gãy cổ xương đùi hoặc gãy chỏm xương làm đứt gãy trực tiếp hệ thống động mạch thân chỏm và động mạch bọc bao khớp.
+ Nhóm nguyên nhân phi chấn thương phổ biến gồm lạm dụng corticosteroid liều cao kéo dài, nghiện rượu mạn tính, bệnh tế bào liềm, hội chứng giảm áp (bệnh Caisson), bệnh xơ cứng hệ thống và lặp lại chấn thương vi mô kéo dài.
  NỘI DUNG WEB
» 422 Bài giảng chẩn đoán hình ảnh
» X-quang / Siêu âm / CT Scan / MRI
» 25.000 Hình ảnh case lâm sàng
  ĐỐI TƯỢNG
» Kỹ thuật viên CĐHA
» Sinh viên Y đa khoa
» Bác sĩ khối lâm sàng
» Bác sĩ chuyên khoa CĐHA
  Nội dung Bài giảng & Case lâm sàng thường xuyên được cập nhật !
  Đăng nhập Tài khoản để xem Nội dung Bài giảng & Case lâm sàng !!!
– Định nghĩa, cơ chế bệnh sinh và tiến triển hình thái của hoại tử chỏm xương đùi (avascular necrosis of the femoral head): – Giải phẫu mạch máu nuôi dưỡng và cơ chế tổn thương sinh học: – Dịch tễ học và đặc điểm phân bố bệnh lý: – Ý nghĩa lâm sàng của chẩn đoán sớm và vai trò của chẩn đoán hình ảnh: – Căn nguyên do chấn thương cơ học trực tiếp và can thiệp phẫu thuật: – Căn nguyên phi chấn thương và các yếu tố nguy cơ: – Căn nguyên hoại tử chỏm xương đùi tự phát: – Đặc điểm lâm sàng và hình thái khởi phát của hoại tử chỏm xương đùi: – Tính chất đau và biến đổi chức năng vận động khớp háng: – Đặc điểm tổn thương hai bên và quy luật tiến triển theo thang điểm Steinberg: – X-quang quy ước là phương tiện hình ảnh ban đầu được chỉ định rộng rãi, cho phép đánh giá tổng quan hình thái chỏm xương đùi, khe khớp háng, cấu trúc vòm xương dưới sụn và biến dạng lệch trục chi. – Đặc điểm hình ảnh X-quang ở giai đoạn sớm: – Giai đoạn muộn: ngoài tổn thương đặc – khuyết xương dưới sụn còn có dấu hiệu của gãy xương dưới sụn và xẹp chỏm xương đùi. – Đặc điểm hình ảnh X-quang quy ước ở giai đoạn muộn và dấu hiệu hình liềm: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: + Xẹp chỏm xương đùi. => Case lâm sàng 1: – Các dấu hiệu chẩn đoán phân biệt âm tính: + Có tổn thương thoái hoá thứ phát khớp háng: hẹp khe khớp, đặc xương dưới sụn, gai xương ở chỏm xương đùi hoặc ổ cối. – Các tế bào của chỏm xương đùi rất nhạy cảm với tổn thương do thiếu máu. Sau khi có sự tắc nghẽn mạch máu, các tế bào xương sống được 12-48 giờ. Các tế bào mỡ có thể sống được 5 ngày, mà các tế bào mỡ được thấy hầu hết trên cộng hưởng từ. Vì vậy khi các tế bào mỡ chết sẽ cho hình ảnh giảm tín hiệu trên T1W. + Dấu hiệu đường đôi “Double line sign” trên T2W: Vùng xung quanh trung tâm – mép trong đường giảm tín hiệu có đường tăng tín hiệu. Đây là hình ảnh đặc hiệu cho hoại tử xương (gặp > 80%) trên cộng hưởng từ. Dấu hiệu này thường thấy ở giai đoạn sớm và có thể thấy cả ở giai đoạn muộn của bệnh. Hình ảnh tăng tín hiệu trên T2W là do sự tăng chứa nước cả bên trong lòng mạch và ở khoảng kẽ. Vòng tín hiệu thấp bên ngoài thể hiện giao diện của mô sửa chữa với vùng hoại tử. – Giai đoạn muộn: => Case lâm sàng 1: + Biến dạng chỏm xương: giai đoạn muộn còn có thể thấy những vùng cường độ tín hiệu thấp ở vùng dưới sụn và biến dạng đường viền của chỏm xương đùi, tạo hình ảnh bờ viền chỏm không đều, mất dạng hình cầu là biểu hiện rõ của xẹp chỏm xương đùi. – Hình ảnh tổn thương tuỷ xương cơ bản trên T1W – Các biểu hiện khác: + Tràn dịch khớp háng: Được đánh giá trên T2W – T2STIR coronal. Mitchell chia dịch khớp thành 4 mức độ: Độ 0 (không có dịch), độ l (dịch ít, nhìn thấy ở một bên bờ chỏm xương đùi), độ 2 (tràn dịch xung quanh cổ xương đùi – nhìn thấy ở hai bên bờ chỏm xương đùi), độ 3 (dịch khớp háng nhiều, bao hoạt dịch căng phồng tạo hình ảnh như một nang dịch to). Ở khớp háng bình thường, có 84% có dịch khớp độ 1, chỉ có 5% có dịch khớp độ 2. => Case lâm sàng 1: – Phân loại Mitchell trong hoại tử chỏm xương đùi trên MRI: – Tiêu chuẩn chẩn đoán hoại tử chỏm xương đùi theo Ủy ban Nghiên cứu Bệnh lý Đặc biệt Nhật Bản: * Phân loại ARCO 1993 * Phân loại Arlet – Ficat * Thoái hóa khớp => Case lâm sàng: * Lao khớp háng: * Viêm khớp dạng thấp * Viêm cột sống dính khớp * Dẹt chỏm xương đùi (Legg-Calvé-Perthes): – Bệnh Legg-Calve-Perthes (Dẹt chỏm xương đùi) là tình trạng hoạt tử một phần hoặc toàn bộ chỏm xương đùi do thiếu hụt cấp máu tạm thời (hoại tử vô mạch). – Hình ảnh X-quang: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: – Hình ảnh MRI: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: – Định nghĩa, lịch sử và đặc điểm dịch tễ của hoại tử thân đốt sống (Kümmell disease): – Căn nguyên bệnh sinh và các yếu tố nguy cơ: – Đặc điểm hình ảnh X-quang: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: – Định nghĩa và sinh lý bệnh của hoại tử xương nguyệt (Kienböck disease): – Căn nguyên bệnh sinh và các yếu tố nguy cơ giải phẫu: – Triệu chứng lâm sàng và rối loạn chức năng khớp cổ tay: – Phân loại (Lichtman) – Đặc điểm hình ảnh: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: – Định nghĩa, đặc điểm dịch tễ của bệnh Köhler: – Căn nguyên bệnh sinh: – Đặc điểm hình ảnh X-quang:II. Hoại tử chỏm xương đùi
1. Đại cương
+ Hoại tử vô khuẩn chỏm xương đùi là bệnh lý hủy hoại tế bào xương và tủy xương hậu quả của tình trạng thiếu máu nuôi dưỡng mạn tính, khởi phát từ vùng xương xốp dưới sụn.
+ Tiến triển mô bệnh học đặc trưng qua các giai đoạn: thưa xương khu trú, hình thành các ổ khuyết xương dưới sụn, xuất hiện nứt gãy vòm xương dưới sụn và cuối cùng dẫn đến xẹp chỏm xương đùi, thoái hóa khớp háng thứ phát và mất chức năng vận động.
+ Nguồn cấp máu chủ yếu cho chỏm xương đùi bắt nguồn từ các nhánh của động mạch mũ đùi trong (đặc biệt là nhóm động mạch thắt lưng – chỏm đùi bờ sau ngoài), phối hợp các nhánh nhỏ của động mạch mũ đùi ngoài và động mạch dây chằng tròn.
+ Hệ thống động mạch thân chỏm mang tính chất mạch máu tận, rất nhạy cảm với hiện tượng tắc nghẽn vi tuần hoàn, đứt gãy cơ học hoặc tăng áp lực nội tủy, dẫn đến hoại tử thiếu máu diện rộng.
+ Bệnh lý ưu thế rõ rệt ở nam giới so với nữ giới với tỷ lệ nam/nữ dao động từ 4/1 đến 8/1 theo các công bố dịch tễ quốc tế, lứa tuổi mắc bệnh phổ biến từ 30 đến 50 tuổi thuộc lực lượng lao động chính.
+ Tại Việt Nam, bệnh ghi nhận chiếm 2,28% các bệnh lý khớp nội trú (theo số liệu Bệnh viện Bạch Mai) và có xu hướng gia tăng nhanh chóng trong những năm gần đây liên quan đến lạm dụng rượu bia và corticosteroid.
+ Phần lớn bệnh nhân tiếp cận y tế ở giai đoạn muộn khi đã xuất hiện biến dạng sụp vòm xương dưới sụn, khiến điều trị bảo tồn kém hiệu quả và bắt buộc phải can thiệp phẫu thuật thay khớp háng nhân tạo.
+ Phát hiện sớm bệnh lý ở giai đoạn tiền X-quang bằng phương pháp MRI đóng vai trò then chốt giúp triển khai kịp thời các chiến thuật điều trị bảo tồn khớp, dự phòng nguy cơ tiến triển xẹp chỏm và hạn chế tối đa nguy cơ tàn phế.2. Nguyên nhân
+ Các chấn thương cơ học trực tiếp làm đứt gãy hoặc xé rách hệ thống động mạch thân chỏm và các nhánh động mạch bọc bao khớp, phổ biến nhất là gãy cổ xương đùi, trật khớp háng và gãy vỡ chỏm xương đùi.
+ Biến chứng tổn thương mạch máu thứ phát sau các thủ thuật phẫu thuật can thiệp khớp háng như kết hợp xương bằng nẹp vít, phẫu thuật bóc tách màng bao hoạt dịch hoặc phẫu thuật đục xương sửa trục.
+ Lạm dụng corticosteroid đường toàn thân liều cao kéo dài và tiêu thụ rượu bia mạn tính là hai yếu tố nguy cơ hàng đầu, chiếm tới hơn 80% các trường hợp phi chấn thương thông qua cơ chế rối loạn chuyển hóa lipid, gây phì đại tế bào mỡ tủy xương và tắc vi mạch do vữa xơ hoặc huyết khối.
+ Bệnh lý rối loạn chuyển hóa và huyết học bao gồm bệnh tế bào liềm, hội chứng kháng phospholipid, bệnh gút, bệnh xơ cứng hệ thống, tình trạng tăng đông máu và bệnh giảm áp liên quan đến sự hình thành vi bóng khí nitrogen trong mạch máu.
+ Các yếu tố can thiệp y khoa và độc chất môi trường bao gồm hóa trị liệu ung thư, xạ trị vùng chậu, phẫu thuật ghép tủy, suy thận mạn tính và thói quen hút thuốc lá kéo dài.
+ Chiếm tỷ lệ khoảng 10% đến 25% ở các bệnh nhân không có tiền sử chấn thương và hoàn toàn không phát hiện các yếu tố nguy cơ hệ thống phối hợp sau khi đã thăm dò xét nghiệm toàn diện.
+ Giả thiết cơ chế sinh học tập trung vào sự hiện diện của các biến đổi gen ẩn gây rối loạn đông máu vi mô khu trú hoặc bất thường vi tuần hoàn xương chưa bộc lộ rõ trên lâm sàng.3. Đặc điểm lâm sàng
+ Triệu chứng lâm sàng giai đoạn sớm thường nghèo nàn, kín đáo và không đặc hiệu, có thể diễn tiến thầm lặng trong nhiều tháng đến nhiều năm trước khi phát hiện tổn thương trên X-quang quy ước.
+ Khởi phát đau khớp háng diễn ra đột ngột ở khoảng 50% trường hợp, đặc biệt phổ biến ở nhóm bệnh nhân lớn tuổi hoặc có yếu tố nguy cơ hệ thống như lạm dụng corticosteroid và rượu bia.
+ Cơn đau điển hình mang tính chất cơ học, xuất hiện hoặc gia tăng khi tỳ nặng, đi lại và giảm khi nghỉ ngơi; tuy nhiên ở giai đoạn có tăng áp lực nội tủy hoặc viêm tủy xương hoạt tính, bệnh nhân có thể ghi nhận đau liên tục và đau tăng về đêm.
+ Vị trí đau thường khu trú ở vùng nếp gấp bẹn, lan xuống mặt trước trong đùi hoặc vùng mông; biểu hiện hạn chế vận động khớp háng xuất hiện sớm, đặc biệt là giảm biên độ động tác xoay trong và khép đùi.
+ Bệnh nhân xuất hiện dáng đi khập khiễng do điệu bộ né tránh đau, tiến triển thành ngắn chi tương đối và lệch trục chậu hông khi xuất hiện biến dạng xẹp chỏm xương đùi ở giai đoạn muộn.
+ Bệnh lý có xu hướng tổn thương cả hai bên chỏm xương đùi với tỷ lệ cao từ 50% đến 80%, đặc biệt ở nhóm căn nguyên phi chấn thương liên quan đến các yếu tố nguy cơ hệ thống.
+ Thời điểm khởi phát và mức độ tiến triển giữa hai chỏm xương đùi thường không đồng bộ; theo phân loại Steinberg, khớp háng đối bên thường xuất hiện triệu chứng đau hoặc tổn thương tiến triển trong vòng 01 năm sau khớp háng thứ nhất.4. Chẩn đoán x-quang
– Phương pháp khảo sát bắt buộc bao gồm hai tư thế: tư thế thẳng trước – sau khung chậu và tư thế nghiêng chân ếch nhằm tối ưu hóa khả năng bộc lộ tổn thương vùng bờ trước ngoài chỏm đùi.
– Hạn chế cốt lõi của X-quang quy ước là độ nhạy thấp ở giai đoạn sớm, hoàn toàn không phát hiện được các tổn thương phù tủy xương vi mô hoặc hoại tử tế bào chưa gây biến đổi mật độ khoáng hóa của xương.
+ Tăng đậm độ đặc xương xơ cứng dạng mảng hoặc dải khu trú tại vùng chịu lực của chỏm xương đùi, phản ánh quá trình tái cấu tạo xương bất thường với việc lắng đọng khoáng chất mới trên nền các bè xương hoại tử.
+ Hình ảnh giảm mật độ khoáng hóa xương dạng loãng xương khu trú đan xen các ổ khuyết xương nhỏ hình thấu quang vùng dưới sụn, tạo nên vùng tổn thương hình bản đồ không đồng nhất.
+ Sự phối hợp đa dạng giữa các vùng đặc xương xơ cứng và khuyết xương thấu quang dưới sụn có thể giới hạn ở phân đoạn bờ trước ngoài hoặc lan rộng chiếm toàn bộ diện tích chỏm xương đùi.
+ Tiêu chuẩn chẩn đoán quan trọng ở giai đoạn sớm là vòm vỏ xương chỏm đùi vẫn duy trì được đường cong sinh lý liên tục, chưa xuất hiện đường gãy sụp dưới sụn và khe khớp háng hoàn toàn bình thường.
+ Hình ảnh gãy xương dưới sụn: hình ảnh đường sáng hình liềm ở xương dưới sụn, song song với bề mặt khớp.
+ Dấu hiệu hình liềm (crescent sign): thường thấy dọc theo mặt trước ngoài của đầu trên xương đùi, thấy rõ nhất ở thế chụp đùi ếch. Sự tưới máu không đủ ở phần mặt khớp của xương dẫn đến quá trình hoại tử xuơng và sửa chữa. Xương mới phản ứng phủ lên bè xương chết gây ra bờ xơ xương. Mặt phía trước đang tiến triển của xơ, xung huyết, viêm và tiêu xương lan vào đoạn hoại tử của xương khi sữa chữa. Sự suy yếu cơ học của bè xương ở giai đoạn này dẫn đến vi gãy xương tiến triển và xẹp bè xương xốp duới sụn kế cận bị chết, tạo ra một vùng thấu quang dưới sụn dọc theo đường gãy, hay là dấu hiệu hình liềm. Hình ảnh của dấu hiệu này kéo theo xẹp đầu xuơng ở bề mặt khớp, cuối cùng dấn đến phá huỷ sụn và thoái hoá khớp háng.
+ Giai đoạn muộn đặc trưng bởi sự xuất hiện của hiện tượng gãy xương dưới sụn, sụp vòm chỏm xương đùi và thoái hóa khớp háng thứ phát trên nền các tổn thương đặc – khuyết xương sẵn có.
+ Dấu hiệu hình liềm biểu hiện là một đường thấu quang mảnh dạng vòng cung nằm ngay dưới mâm sụn khớp, chạy song song với bề mặt diện khớp, phản ánh tình trạng đứt gãy và phân tách vòm xương dưới sụn khỏi vùng xương xốp hoại tử.
+ Tổn thương phân bố ưu thế tại bờ trước ngoài của chỏm xương đùi và bộc lộ rõ nét nhất trên phim X-quang tư thế nghiêng chân ếch.
+ Cơ chế sinh lý bệnh của dấu hiệu hình liềm xuất phát từ phản ứng viêm, tăng sinh mạch máu và tiêu xương tại ranh giới hoại tử làm suy yếu khả năng chịu lực của các bè xương, dẫn đến vi gãy xương tích tụ và tích tụ khí/dịch vào khoảng đứt gãy dưới sụn.
+ Tiến triển hình thái kéo theo sự sụp vòm vỏ xương, biến dạng mất tính cầu của chỏm đùi ở giai đoạn III theo phân loại Ficat và tiến triển thành phá hủy sụn khớp, hẹp khe khớp, hình thành gai xương rìa khớp của thoái hóa khớp toàn phần ở giai đoạn IV.
+ Sự bảo tồn cấu trúc diện khớp ổ cối: Trong các giai đoạn từ sớm đến tiến triển của hoại tử chỏm xương đùi, bề mặt sụn và xương dưới sụn của ổ cối hoàn toàn bình thường, không xuất hiện tổn thương xơ hóa hay khuyết xương đối ứng.
+ Sự bảo tồn chiều cao khe khớp háng: Khe khớp háng giữ được bề rộng sinh lý bình thường, giúp phân biệt rõ ràng tổn thương hoại tử chỏm xương đùi khu trú với bệnh lý thoái hóa khớp háng nguyên phát hoặc viêm khớp háng do vi khuẩn/thấp viêm.
+ Không có biểu hiện loãng xương lan tỏa dạng loạn dưỡng: Tổn thương đặc xương và khuyết xương chỉ giới hạn khu trú tại phân đoạn hoại tử của chỏm đùi, không biểu hiện hình ảnh thưa xương lan tỏa toàn bộ chỏm và cổ xương đùi như trong hội chứng loãng xương thoáng qua khớp háng hoặc bệnh loạn dưỡng thần kinh mạch máu.
– Giai đoạn hiến chứng:
+ Xẹp chỏm xương đùi hoàn toàn làm cho khe khớp không được bảo tồn.
+ Có thể bán trật khớp háng.5. Chẩn đoán MRI
– Giai đoạn sớm:
+ Hình ảnh đặc trưng là đường (dải) hoặc vùng giảm tín hiệu trên T1W và T2W (gặp 60-80%) => tương ứng với vùng xơ xương => Dấu hiệu dải băng.
+ Hình ảnh gãy xương dưới sụn: dấu hiệu hình liềm “crescent sign”, là đường khuyết hình liềm giảm tín hiệu trên T1W, tăng tín hiệu mạnh ở T2W vùng ngoài đầu xương, sát phần vỏ của chỏm xương đùi.
+ Những ổ tín hiệu thấp liền kề với bề mặt dưới sụn và giới hạn ở chỏm xương đùi.
+ Vùng tín hiệu mỡ giảm không đồng nhất bao gồm cả ở chỏm xương đùi và cổ xương đùi.
+ Vùng giảm tín hiệu đồng nhất hình vòng nhẫn, với trung tâm là tín hiệu bình thường đồng nhất hoặc không đồng nhất.
+ Vùng tín hiệu thấp hình dải băng vắt ngang chỏm hoặc cổ xương đùi.
+ Phù tuỷ xương: Phù tủy xương chiếm 30-50% hoại tử chỏm. Là hình ảnh giảm tín hiệu trên T1W và tăng tín hiệu trên T2W, (rõ hơn trên T2W xoá mỡ – T2 STIR) thường ở quanh vùng hoại tử, vùng cổ xương đùi và liên mấu chuyển. Phù tuỷ xương kết hợp với ở bè xương có vùng tăng tín hiệu trên T2W được cho là hình ảnh hoại tử chỏm xương đùi giai đoạn sớm. Như vậy ở những đối tượng có nguy cơ cao có thể sàng lọc phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm khi có hình ảnh phù tuỷ xương trên cộng hưởng từ. Cần phân biệt phù tủy xương trong hoại tử chỏm với loãng xương thoáng qua.
+ Nguyên lý phân loại Mitchell dựa vào đặc điểm biến đổi tín hiệu trên hai chuỗi xung T1W và T2W tại vùng trung tâm hoại tử nằm bên trong dải viền giảm tín hiệu, xếp thành 04 nhóm phản ánh tiến trình biến đổi mô bệnh học.
+ Nhóm A tương ứng tín hiệu mô mỡ: tăng tín hiệu trên chuỗi xung T1W và tín hiệu từ trung bình đến tăng trên chuỗi xung T2W, biểu hiện giai đoạn hoại tử sớm khi tế bào mỡ tủy xương còn được bảo tồn.
+ Nhóm B tương ứng tín hiệu xuất huyết: tăng tín hiệu trên cả hai chuỗi xung T1W và T2W, phản ánh tình trạng xuất huyết bán cấp và sự hiện diện của methemoglobin bên trong trung tâm hoại tử.
+ Nhóm C tương ứng tín hiệu dịch và phù tủy xương: giảm tín hiệu trên chuỗi xung T1W và tăng tín hiệu trên chuỗi xung T2W, phản ánh phản ứng viêm hoạt tính, hoại tử hóa lỏng và phù tủy xương tích tụ.
+ Nhóm D tương ứng tín hiệu mô xơ và xơ hóa xương: giảm tín hiệu trên cả hai chuỗi xung T1W và T2W, biểu hiện giai đoạn muộn mạn tính với sự thay thế của tổ chức xơ đặc và đặc xương xơ hóa.
+ Giá trị tiên lượng lâm sàng: hệ thống phân loại Mitchell cho phép định hướng mức độ tiến triển bệnh, trong đó nhóm C và nhóm D mang nguy cơ sụp vòm chỏm xương đùi và thất bại điều trị bảo tồn cao hơn hẳn so với nhóm A và nhóm B.6. Tiểu chuẩn chẩn đoán
+ Tiêu chuẩn chẩn đoán xác định bệnh lý được thiết lập dựa trên hệ thống 05 tiêu chuẩn kinh điển của Ủy ban Nghiên cứu Bệnh lý Đặc biệt thuộc Bộ Y tế Nhật Bản ban hành năm 2001; chẩn đoán xác định được khẳng định khi bệnh nhân đáp ứng từ 02 tiêu chuẩn trở lên.
+ Tiêu chuẩn 1 (X-quang quy ước hình thái): Hình ảnh sụp vòm chỏm xương đùi hoặc sự hiện diện của dấu hiệu hình liềm đại diện cho gãy nứt vòm xương dưới sụn trên phim X-quang quy ước.
+ Tiêu chuẩn 2 (X-quang quy ước mật độ xương): Dấu hiệu đặc xương xơ hóa khu trú ở một phân đoạn chỏm xương đùi trên phim X-quang quy ước, đi kèm các dấu hiệu âm tính bắt buộc gồm khe khớp háng duy trì bề rộng sinh lý và bề mặt diện khớp ổ cối hoàn toàn bình thường.
+ Tiêu chuẩn 3 (Cộng hưởng từ): Hình ảnh dải viền ranh giới giảm tín hiệu liên tục bao quanh vùng hoại tử trên chuỗi xung T1W của chụp cộng hưởng từ MRI.
+ Tiêu chuẩn 4 (Xạ hình xương): Hình ảnh dấu hiệu “lạnh trong nóng” trên phim xạ hình xương hoặc SPECT/CT, biểu hiện bằng vùng giảm tập trung dược chất phóng xạ ở trung tâm hoại tử bao quanh bởi dải tăng tập trung phóng xạ do phản ứng viêm và tái cấu tạo xương.
+ Tiêu chuẩn 5 (Mô bệnh học): Bằng chứng tổn thương hoại tử tế bào tủy xương và hoại tử các bè xương xốp trên mẫu bệnh phẩm sinh thiết hoặc phẫu thuật.7. Chẩn đoán giai đoạn
– Giai đoạn 0: Chẩn đoán hình ảnh bình thường hoặc không phát hiện được.
– Giai đoạn I: Bình thường trên X-quang và cắt lớp vi tính. Trên cộng hưởng từ và/hoặc xạ hình xương có biểu hiện hoại tử vô khuẩn. Tổn thương được chia thành 3 mức độ:
+ A (nhẹ): Vùng tổn thương <15% diện chỏm xương đùi.
+ B (vừa): Vùng tổn thương chiếm 15-30% diện chỏm xương đùi.
+ C (nặng): Vùng tổn thương >30% diện chỏm xương đùi.
– Giai đoạn II: X-quang và cắt lớp vi tính thấy có bất thường ở chỏm xương đùi. Bao gồm: loãng xương khu trú, khuyết xương, đặc xương. Chưa có khuyết xương dưới sụn. Phim cộng hưởng từ có hình ảnh hoại tử rõ và tổn thương cũng được chia thành 3 mức độ như ở giai đoạn I.
– Giai đoạn III: Có gãy xương dưới sụn (dấu hiệu hình liềm) và/ hoặc xẹp chỏm xương đùi (không còn tính chất hình cầu) trên phim X-quang, cắt lớp vi tính và cộng hưởng từ. Dựa vào dấu hiệu hình liềm và xẹp chỏm xương đùi, chia 3 mức độ:
+ A: Dấu hiệu hình liềm và/ hoặc xẹp chỏm <15% bề mặt chỏm xương đùi.
+ B: Dấu hiệu hình liềm và/ hoặc xẹp chỏm chiếm 15-30% bề mặt chỏm xương đùi.
+ C: Dấu hiệu hình liềm và/ hoặc xẹp chỏm chiếm >30% bề mặt chỏm xương đùi.
– Giai đoạn IV: thấy hình ảnh thoái hoá khớp háng thứ phát (khe khớp hẹp, đặc xương, có thể thấy gai xương), có thể mất cấu trúc khớp háng.

– Giai đoạn 0:
+ Hình ảnh X-quang bình thường.
+ Hình ảnh MRI bình thường.
+ Triệu chứng lâm sàng: không rõ ràng
– Giai đoạn I:
+ Thay đổi cấu trúc các bè xương
+ Loãng xương khu trú ở vị trí tì đè vùng chỏm xương đùi
+ MRI: phù nề
+ Lâm sàng: đau vùng bẹn
– Giai đoạn II:
+ Đốm đặc xương kèm loãng xương xung quanh gây đảo lộn cấu trúc xương vùng chỏm
+ Vỡ bè xương dưới vị trí tì đè tạo nên hình ảnh vỏ trứng
+ MRI: hình khuyết xương
+ Lâm sàng: đau và cứng khớp
– Giai đoạn III:
+ Biến dạng chỏm xương đùi, phá vỡ vỏ xương
+ Dấu hiệu hình liềm
+ MRI: tương tự X-Quang
+ Lâm sàng: đau và cứng khớp rõ, lan xuống gối, đi khập khiễng
– Giai đoạn IV:
+ Chỏm xương đùi biến dạng rõ
+ Tổn thương cấu trúc xương vùng ổ cối
+ MRI: tương tự X-Quang
+ Lâm sàng: đau, cứng khớp.8. Chẩn đoán phân biệt
+ Đặc điểm tổn thương diện khớp và khe khớp: Thoái hóa khớp háng nguyên phát đặc trưng bởi tình trạng hẹp khe khớp háng khu trú không đồng đều tại vùng tỳ đè phía trên ngoài, biểu hiện tổn thương phá hủy sụn khớp và biến đổi xương dưới sụn xuất hiện đồng thời ở cả hai mặt diện khớp (chỏm xương đùi và ổ cối); khác biệt hoàn toàn với hoại tử chỏm đùi giai đoạn sớm-tiến triển vốn bảo tồn bề rộng khe khớp và cấu trúc ổ cối.
+ Biến đổi cấu trúc xương dưới sụn và đặc điểm gai xương: Bệnh lý thoái hóa khớp xuất hiện các gai xương rìa khớp hình mỏ xương phát triển rõ ở bờ ngoài ổ cối và cổ-chỏm đùi, phối hợp các nang xương dưới sụn dạng hốc nhỏ xơ hóa ở hai phía diện khớp, không hình thành dải viền ranh giới bao quanh vùng tổn thương.
+ Hình thái chỏm đùi và các dấu hiệu chìa khóa trên MRI: Trong thoái hóa khớp háng, chỏm xương đùi duy trì tính cầu sinh lý cho đến giai đoạn rất muộn và hoàn toàn không có dấu hiệu hình liềm gãy nứt dưới sụn; trên cộng hưởng từ MRI hoàn toàn không có dải viền giảm tín hiệu T1W hay dấu hiệu đường đôi T2W, phù tủy xương nếu có chỉ xuất hiện dưới dạng dải hẹp khu trú ngay sát mâm sụn của cả chỏm đùi và ổ cối.
+ Đặc điểm biến đổi khe khớp và tổn thương diện khớp hai bên: Lao khớp háng biểu hiện tổn thương phá hủy sụn khớp tiến triển dẫn đến hẹp toàn bộ khe khớp háng ở giai đoạn sớm, tổn thương đối ứng đồng thời ở cả hai phía bề mặt diện khớp gồm chỏm xương đùi và ổ cối; khác biệt hoàn toàn với hoại tử chỏm đùi khu trú vốn bảo tồn bề rộng khe khớp và bề mặt ổ cối ở các giai đoạn I đến III.
+ Hình thái bờ khớp và biểu hiện ổ khuyết xương dưới sụn: Bờ xương diện khớp nham nhở không đều, xuất hiện các ổ khuyết xương thấu quang dưới sụn do tổ chức viêm lao xâm lấn, đi kèm phản ứng xơ hóa đặc xương rất nhẹ hoặc hoàn toàn không có xung quanh các ổ khuyết xương; trái ngược với đường ranh giới xơ cứng đặc xương đậm nét trong hoại tử chỏm đùi.
+ Tình trạng loãng xương quanh khớp và tổn thương mô mềm kế cận: Biểu hiện giảm mật độ xương dạng loãng xương lan tỏa mạnh mẽ ở chỏm, cổ xương đùi và xương chậu quanh khe khớp do phản ứng tăng tưới máu viêm; giai đoạn hoạt tính xuất hiện hình ảnh mờ ổ khớp và các ổ áp xe lạnh phần mềm quanh khớp (thấy rõ trên MRI với dải ngấm thuốc viền), giai đoạn ổn định hoặc khỏi bệnh để lại các nốt vôi hóa mô mềm đặc trưng.
+ Đặc điểm dịch tễ và tính chất tổn thương đa khớp hệ thống: Bệnh lý ưu thế ở nữ giới tuổi trung niên với biểu hiện viêm nhiều khớp đối xứng (các khớp nhỏ bàn tay, bàn chân, cổ tay và hai khớp háng), kết hợp các chỉ số viêm hệ thống và huyết thanh học dương tính (yếu tố thấp RF, kháng thể anti-CCP); hoàn toàn khác biệt với hoại tử chỏm đùi ưu thế ở nam giới và liên quan các yếu tố nguy cơ đặc thù như lạm dụng corticosteroid hay rượu bia.
+ Dấu hiệu hình ảnh theo giai đoạn tiến triển trên X-quang quy ước và MRI: Giai đoạn sớm X-quang có thể bình thường nhưng MRI bộc lộ sớm tình trạng viêm màng bao hoạt dịch dày ngấm thuốc, tràn dịch khớp háng và phù tủy xương dưới sụn; giai đoạn tiến triển đặc trưng bởi hình ảnh loãng xương quanh khớp lan tỏa, hẹp toàn bộ khe khớp háng kiểu đồng tâm, các ổ bào mòn khuyết xương bờ diện khớp ở cả chỏm đùi và ổ cối mà không có dải viền ranh giới xơ cứng hay gai xương rìa khớp.
+ Biến đổi hình thái cấu trúc và đặc điểm ở lứa tuổi trẻ em: Giai đoạn muộn tiến triển thành lồi ổ cối với sự di chuyển trung tâm của chỏm xương đùi vào trong lòng chậu hông, hoàn toàn âm tính với dấu hiệu hình liềm hay dải viền T1W/dấu hiệu đường đôi T2W của hoại tử xương; ở thể viêm khớp dạng thấp thiếu niên có thể xuất hiện tình trạng hàn đóng sớm đĩa sinh trưởng sụn tiếp hợp dẫn đến biến dạng đầu xương và chênh lệch chiều dài hai chi.
+ Đặc điểm dịch tễ, lâm sàng và xét nghiệm di truyền: Bệnh lý ưu thế rõ rệt ở nam giới trẻ tuổi (lứa tuổi từ 15 đến 30 tuổi), mang tính chất tổn thương kết hợp hệ thống trục (khớp cùng chậu hai bên, cột sống) và các khớp ngoại vi lớn, đi kèm xét nghiệm yếu tố kháng nguyên bạch cầu người HLA-B27 dương tính ở hơn 90% trường hợp.
+ Đặc điểm biến đổi khe khớp háng và hình thái tổn thương trên X-quang quy ước: Viêm khớp háng thứ phát đặc trưng bởi tình trạng hẹp khe khớp háng đồng tâm toàn bộ hai phía diện khớp xuất hiện sớm, sự hiện diện của các gai xương dạng vòng bao quanh bờ chỏm xương đùi và xơ hóa xương dưới sụn đối xứng ở cả chỏm đùi và ổ cối.
+ Tiến triển dính khớp háng và các dấu hiệu chẩn đoán phân biệt trên MRI: Giai đoạn muộn tiến triển thành dính khớp háng hoàn toàn bằng dải cầu xương xơ hóa và vôi hóa nối liền chỏm đùi với ổ cối; hoàn toàn khác biệt với hoại tử chỏm đùi vốn bảo tồn khe khớp ở giai đoạn I đến III, tổn thương khu trú vòm chịu lực chỏm đùi và âm tính với dải viền T1W cũng như dấu hiệu đường đôi T2W.
– Bệnh thường gặp ở trẻ em, tuổi từ 4-10 tuổi.
– Nam nhiều hơn nữ (tỷ lệ 4:1), 85-90% xuất hiện 1 bên.
– 90% trường hợp gặp tổn thương một bên. Bệnh ban đầu được mô tả như là tình trạng viêm khớp háng ở trẻ em, không có yếu tố dự báo.
– Điều trị bệnh tùy từng giai đoạn. Tiên lượng lâu dài thường là tốt trong hầu hết các trường hợp. Sau 18-24 tháng điều trị, phần lớn bệnh nhân trở lại các hoạt động bình thường. Trẻ càng lớn hiệu quả điều trị càng kém.
– Lâm sàng:
+ Triệu chứng thường thấy là trẻ đi khập khiễng, đau nhẹ vùng háng. Các dấu hiệu này xuất hiện liên tục trong vài tuần, hoặc vài tháng. Thỉnh thoảng có hiện tượng co cơ và kích thích vùng háng do đau. Đau có thể xuất hiện ở các vùng khác như đùi, gối. Đau tăng khi vận động, giảm khi nghỉ ngơi.
+ Khám khớp háng thấy: hạn chế dạng và xoay trong. Có thể chân dài chân ngắn.
– Phân loại (Catterall):
+ Nhóm I: Tổn thương phía trước chỏm xương đùi, xương chưa hoại tử
+ Nhóm II: Hoại tử một phần phía trước chỏm xương đùi
+ Nhóm III: Hoại tử gần toàn bộ chỏm xương đùi
+ Nhóm IV: Hoại tử toàn bộ chỏm xương đùi
+ Có thể gặp ở cả hai bên khớp háng (15%).
+ Giai đoạn sớm: trung tâm cốt hóa ở chỏm xương đùi giảm chiều cao, xuất hiện đường tăng thấu quang ở vị trí cốt hóa này. Tiến triển dẫn tới giảm độ sáng (tăng đậm độ) và kích thước đầu xương. Chỏm xương đùi bên tổn thương nhỏ hơn bên lành, có thể dẹt hẳn chỏm. Dịch ổ khớp => rộng khe khớp.
+ Giai đoạn muộn: chỏm xương đùi xẹp, cổ xương đùi rộng và ngắn lại, có thể trượt nhẹ chỏm ra phía ngoài.
+ Có thể gãy chỏm xương đùi.
+ Xơ hóa và hình ảnh giảm thấu quang ở vùng tổn thương dưới sụn.
+ Giai đoạn gẫy xương dưới sụn: hình vạch tăng thấu quang ở vùng cổ nối với chỏm.
+ Biến dạng chỏm xương đùi: dẹt, bè rộng.
+ Dấu hiệu dây thừng chùng: dải xơ hóa chạy qua chỏm xương đùi – sagging rope sign
+ Sụn tăng trưởng đóng sớm gây ngắn chi
+ Giai đoạn sớm: trung tâm cốt hóa chỏm xương đùi phù nề tăng tín hiệu, không ngấm thuốc đối quang từ sau tiêm. Tràn dịch ổ khớp.
+ Giai đoạn muộn: trung tâm cốt hóa chỏm xương đùi giảm tín hiệu trên T1W, tăng trên T2W. Hình ảnh trống tín hiệu trên các chuỗi xung => tình trạng xương chết, xơ xương. Sụn viền ổ cối, sụn viềm chỏm xương đùi có thể dày lên, xuất hiện cầu xương bắc qua sụn tiếp hợp, phù tủy xương.III. Hoại tử thân đốt sống
+ Tình trạng hoại tử xương vô khuẩn muộn và xẹp lún tiến triển của thân đốt sống do suy giảm vi tuần hoàn nuôi dưỡng, được bác sĩ phẫu thuật người Đức Hermann Kümmell mô tả lần đầu vào năm 1891.
+ Bệnh lý xuất hiện chủ yếu ở người lớn tuổi và người già (đặc biệt là nữ giới sau mãn kinh có nền loãng xương), hiếm gặp ở trẻ em; cần phân biệt rõ với bệnh Calvé (hoại tử phẳng thân đốt sống ở lứa tuổi từ 2 đến 15 tuổi).
+ Tiến triển lâm sàng đặc trưng bởi khoảng nghỉ hoàn toàn không triệu chứng kéo dài từ vài tuần đến vài tháng sau một chấn thương cột sống mức độ nhẹ, trước khi khởi phát đau lưng dữ dội mạn tính và biến dạng gù cột sống tiến triển.
+ Căn nguyên chấn thương: các lực chấn thương nhẹ đến trung bình làm tổn thương hệ thống động mạch nuôi thân đốt sống, dẫn đến vi gãy xương xốp, không liền xương và hoại tử thiếu máu tủy xương thứ phát.
+ Nhóm yếu tố nguy cơ cao bao gồm tình trạng loãng xương nặng, lạm dụng corticosteroid đường toàn thân kéo dài, tiêu thụ rượu bia mạn tính, tiền sử xạ trị vùng cột sống và các bệnh lý xơ vữa mạch máu hệ thống.
+ Hình ảnh xẹp lún chiều cao thân đốt sống tiến triển dạng hình chêm, vị trí tổn thương ưu thế tập trung ở vùng bản lề ngực – thắt lưng (đặc biệt từ đốt sống T11 đến L2).
+ Bảo tồn hoàn toàn cấu trúc các thành phần cung sau bao gồm cuống sống, mảnh sống và gai sau, không xuất hiện tổn thương tiêu xương hay bào mòn cuống sống.
+ Bề rộng đĩa đệm và khe khớp gian đốt sống lân cận được bảo tồn bình thường, không có dấu hiệu hẹp khe đĩa đệm hay phá hủy mâm sụn diện khớp (giúp phân biệt với viêm đĩa đệm đốt sống do vi khuẩn).
+ Dấu hiệu thấu quang dạng dải đọng khí bên trong thân đốt sống (dấu hiệu khoảng trống chân không nội thân đốt sống) là tổn thương chìa khóa, phản ánh tình trạng hoại tử hóa lỏng và khớp giả bên trong thân đốt sống bị xẹp.IV. Hoại tử xương nguyệt
+ Bệnh lý Kienböck là tình trạng hoại tử xương vô khuẩn của xương nguyệt do gián đoạn nguồn cấp máu nuôi dưỡng, dẫn đến vi gãy xương xốp, sụp vòm cấu trúc xương và thoái hóa biến dạng toàn bộ khớp cổ tay thứ phát.
+ Xương nguyệt đóng vai trò trung tâm trong động lực học khớp cổ tay; sự suy thoái cấu trúc xương nguyệt gây mất vững chuỗi xương cổ tay, biến dạng trượt các xương cổ tay và tiến triển thành thoái hóa khớp toàn phần.
+ Căn nguyên bệnh sinh chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn, được cho là hậu quả của chuỗi vi chấn thương tái diễn kết hợp với sự bất thường trong mô hình phân bố mạch máu nuôi xương nguyệt.
+ Yếu tố nguy cơ giải phẫu then chốt là tình trạng chênh lệch chiều dài xương trụ âm, làm gia tăng tải trọng cơ học truyền trực tiếp từ xương quay lên xương nguyệt, gây tắc nghẽn vi tuần hoàn và vi gãy tích tụ.
+ Đau khu trú dai dẳng vùng lưng cổ tay tương ứng vị trí xương nguyệt, biểu hiện đau tăng khi ấn trực tiếp vào hố xương nguyệt hoặc khi vận động duỗi cổ tay.
+ Sưng nề nhẹ phần mềm mô quanh khớp cổ tay đi kèm hạn chế rõ rệt biên độ vận động cổ tay, đặc biệt ở hai động tác gập và duỗi.
+ Suy giảm lực cầm nắm của bàn tay do phản ứng đau nén ép và sự phá hủy tính vẹn toàn động lực học của hệ thống xương cẳng – cổ tay.
+ Giai đoạn I: hình ảnh x-quang bình thường (xương nguyệt giảm lưu lượng máu trên MRI).
+ Giai đoạn II: xương nguyệt chưa sập lún, có thể tăng đậm độ, có thể thấy đường gãy.
+ Giai đoạn IIIa: xương nguyệt gãy và sập lún, cổ tay chưa sập lún.
+ Giai đoạn IIIb: cổ tay sập lún
+ Giai đoạn IV: thoái hóa khớp quay cổ tay và giữa cổ tay.
+ X-quang quy ước và cắt vi tính: Biểu hiện từ tăng đậm độ đặc xương xơ cứng khu trú ở giai đoạn sớm, tiến triển thành biến dạng xẹp dẹt chiều cao xương, nứt vỡ phân mảnh và sụp vòm xương nguyệt ở giai đoạn muộn; đi kèm hiện tượng giảm chỉ số chiều cao cổ tay và thoái hóa khớp quanh xương nguyệt.
+ Chuỗi xung MRI cơ bản: Chuỗi xung T1W ghi nhận hình ảnh giảm tín hiệu lan tỏa hoặc khu trú diện rộng tại xương nguyệt đại diện cho tình trạng mất mỡ tủy do hoại tử; chuỗi xung T2W biểu hiện tín hiệu giảm hoặc không đồng nhất tùy thuộc vào mức độ đặc xương xơ hóa và hoại tử mô.
+ Chuỗi xung xóa mỡ và dấu hiệu phù tủy xương: Chuỗi xung STIR hoặc T2 xóa mỡ bộc lộ sự tăng tín hiệu mạnh mẽ đại diện cho tình trạng phù tủy xương phản ứng ở giai đoạn cấp tính, đóng vai trò chỉ dấu chìa khóa chẩn đoán sớm bệnh lý ở giai đoạn tiền X-quang.V. Hoại tử xương ghe
+ Bệnh Köhler là tình trạng hoại tử xương vô khuẩn tự giới hạn ở nhân cốt hóa của xương ghe bàn chân, thuộc nhóm bệnh lý thoái hóa sụn – xương lứa tuổi nhi khoa.
+ Tình trạng này được bác sĩ chẩn đoán hình ảnh người Đức Alban Köhler mô tả lần đầu tiên vào năm 1908, phổ biến ở trẻ em từ 4 đến 8 tuổi với tỷ lệ mắc ở bé trai cao gấp 4 lần bé gái.
+ Tiến triển lâm sàng mang tính chất lành tính và tự phục hồi; trẻ thường biểu hiện đau nhẹ vùng mu chân, sưng nề khu trú và dáng đi khập khiễng né tránh tỳ nặng ở bờ trong bàn chân.
+ Bệnh sinh xuất phát từ hiện tượng cốt hóa muộn của xương ghe so với các xương cổ chân lân cận, khiến nhân cốt hóa non nớt chịu áp lực cơ học nén ép mạnh giữa xương sên và các xương cêm.
+ Sự nén ép cơ học tái diễn gây chèn ép hệ thống mạch máu tân tạo nuôi dưỡng, dẫn đến tình trạng thiếu máu cục bộ, vi gãy xẹp bè xương xốp và hoại tử vô khuẩn nhân cốt hóa.
+ Hình ảnh tăng đậm độ đặc xương xơ cứng đồng nhất hoặc không đồng nhất của nhân cốt hóa xương ghe, phản ánh sự ngưng trệ tưới máu và lắng đọng khoáng chất bất thường.
+ Xẹp dẹt chiều cao xương ghe theo hướng trước – sau tạo hình ảnh dẹt dạng đĩa (xương teo nhỏ còn 1/2 đến 1/4 so với kích thước bình thường) kèm theo các dải nứt vỡ phân mảnh nhân cốt hóa.
+ Bề rộng khe khớp sên – ghe và ghe – cêm lân cận được bảo tồn bình thường; phần mềm mu chân quanh xương ghe biểu hiện sưng nề nhẹ ở giai đoạn hoạt tính.
+ Khả năng tái cấu trúc hoàn toàn: theo dõi X-quang tiến triển ghi nhận quá trình tái tạo mạch máu và tái cốt hóa giúp xương ghe khôi phục hoàn toàn hình thái và mật độ xương sinh lý sau 12 đến 24 tháng.
Tài liệu tham khảo
* Hoại tử xương vô khuẩn – PGS. Nguyễn Đức Phúc
* Hoại tử vô khuẩn chỏm xương đùi – PGS.TS Trần Trung Dũng
* Hình ảnh cộng hưởng từ bệnh lý khớp háng – ThS. Đàm Thủy Trang
* From the Radiologic Pathology Archives Imaging of Osteonecrosis: Radiologic-Pathologic Correlation – Mark D. Murphey, MD Kristopher L. Foreman
* Subchondral Fractures in Osteonecrosis of the Femoral Head: Comparison of Radiography, CT, and MR Imaging – Kathryn Stevens, Caroline Tao
* Avascular bone necrosis – How to correctly diagnose or suspect it with X-ray – C. M. Oliveira, R. A. Costa, A. Estevao
* Kienbock’s Disease – Abdo Bachoura, Sidney M. Jacoby, and Eon K. Shin
* Osteonecrosis, avascular necrosis, osteochondrosis, bone infarction and osteochondritis dissecans: undoing the confusion – A. Vaz
* Osteonecrosis: pathophysiology and key features on imaging – E. Lopez Banet
* Avascular Necrosis: Head to Toe – T. Rodrigues
* Osteonecrosis – Spectrum of imaging findings – P. Ninitas
* Osteonecrosis: a pictorial review – J. S. F. Pinto
* Staging avascular necrosis of the femoral head: the role of MRI – A. Cardín Pereda
* Osteonecrosis of the femoral head: diagnosis and classification systems – Ho-Rim Choi, Marvin E. Steinberg, and Edward Y. Cheng
* Vertebral Osteonecrosis: MR Imaging Findings and Related Changes on Adjacent Levels – C.-W. Yu, C.-Y. Hsu, T.T.-F. Shih, B.-B. Chen and C.-J. Fu
* Kummell disease – Larry T. Nickell, MD
* Diagnostic Imaging: Musculoskeletal Non-Traumatic Disease, 3e (2022) – Davis, Blankenbaker, Bernard
* Different Performance of Intravertebral Vacuum Clefts in Kümmell’s Disease and Relevant Treatment Strategies – Wei Wang MD
* Posttraumatic Delayed Vertebral Collapse : Kummell’s Disease – Jeongwook Lim, M.D
* Hip Disorders in Children – Evan J. Zucker, Edward Y. Lee, Ricardo Restrepo


















Cập nhật Case lâm sàng 8/3/2019
Cập nhật Case lâm sàng 24/11//2018
Cập nhật Case lâm sàng !
Cập nhật nội dung: Hoại tử vô khuẩn thân đốt sống !
Trang web rất hay
Cảm ơn nhận xét của bạn !