I. Đại cương
– Vỡ bàng quang (Bladder rupture) là tình trạng mất liên tục toàn bộ chiều dày thành bàng quang, tạo đường thông giữa lòng bàng quang với khoang ngoài phúc mạc, ổ phúc mạc hoặc cả hai; cần phân biệt với đụng dập bàng quang (Bladder contusion) chỉ là tổn thương tụ máu trong thành hoặc rách niêm mạc không xuyên thành.
– Dịch tễ: Tổn thương bàng quang gặp ở khoảng 1,6–10% các trường hợp chấn thương bụng kín hoặc chấn thương vùng chậu, thường gặp nhất ở nam giới trẻ tuổi do tai nạn giao thông.
– Căn nguyên: Chấn thương kín năng lượng cao (tai nạn giao thông, ngã cao, tai nạn lao động) là nguyên nhân hàng đầu; ngoài ra còn gặp do vết thương xuyên thấu, tai biến thủ thuật y khoa (sản phụ khoa, tiết niệu, chỉnh hình) hoặc vỡ tự phát trên nền thành bàng quang suy yếu.
– Cơ chế bệnh sinh: Hai cơ chế chính quyết định hình thái tổn thương:
+ Lực ép trực tiếp lên vùng hạ vị khi bàng quang đang căng đầy làm tăng đột ngột áp lực trong lòng, gây rách tại điểm yếu nhất là vòm bàng quang và dẫn tới thoát nước tiểu vào ổ phúc mạc.
+ Lực biến dạng khung chậu gây giằng xé các dây chằng cố định (như dây chằng mu – tiền liệt tuyến hoặc mu – bàng quang) hoặc mảnh xương gãy đâm xuyên trực tiếp làm rách thành trước bên/cổ bàng quang, dẫn tới thoát nước tiểu vào khoang ngoài phúc mạc.
– Đặc điểm mô bệnh học: Tổn thương ở cấp độ vi cấu trúc gồm gián đoạn hoàn toàn các lớp niêm mạc, lớp dưới niêm mạc, lớp cơ detrusor và lớp thanh mạc/áo ngoài kèm xuất huyết, phù nề mô kẽ; trường hợp đụng dập chỉ ghi nhận xuất huyết dưới niêm mạc hoặc trong lớp cơ mà còn nguyên vẹn lớp thanh mạc.
– Biểu hiện lâm sàng: Triệu chứng lâm sàng gợi ý tổn thương đường tiết niệu dưới trong bối cảnh chấn thương:
+ Tiểu máu đại thể là dấu hiệu lâm sàng phổ biến và quan trọng nhất (gặp ở > 90% trường hợp), đặc biệt có giá trị chỉ điểm cao khi đi kèm gãy khung chậu; các triệu chứng khác gồm đau hạ vị, bí tiểu, tiểu khó hoặc chướng bụng do viêm phúc mạc hóa học.
+ Tổn thương thường nằm trong bệnh cảnh đa chấn thương nặng; tình trạng sốc mất máu thường phản ánh tổn thương mạch máu hoặc tạng phối hợp hơn là do bản thân vỡ bàng quang đơn thuần.
– Phân bố: Phân chia thành ba thể giải phẫu chính gồm vỡ bàng quang ngoài phúc mạc (chiếm ưu thế, khoảng 60–85%), vỡ bàng quang trong phúc mạc (khoảng 15–30%) và vỡ phối hợp cả trong lẫn ngoài phúc mạc (khoảng 5–12%).
– Vai trò CĐHA: Chẩn đoán hình ảnh giữ vai trò then chốt trong chẩn đoán xác định, phân loại thể tổn thương và định hướng xử trí phẫu thuật hay bảo tồn:
+ Chụp bàng quang ngược dòng trên X-quang hoặc chụp bàng quang cắt lớp vi tính ngược dòng với bơm căng bàng quang (tối thiểu 300–350 mL thuốc cản quang pha loãng) là phương tiện tiêu chuẩn để khẳng định đường rách và xác định khoang thoát thuốc.
+ Chụp cắt lớp vi tính đa dãy toàn thân có tiêm thuốc cản quang giúp đánh giá đồng thời các tổn thương phối hợp như gãy khung chậu, vỡ tạng đặc, tổn thương mạch máu và thoát thuốc cản quang ở thì bài tiết muộn (lưu ý thì bài tiết đơn thuần nếu không bơm căng bàng quang ngược dòng có thể bỏ sót các vết rách nhỏ).
  NỘI DUNG WEB
» 422 Bài giảng chẩn đoán hình ảnh
» X-quang / Siêu âm / CT Scan / MRI
» 25.000 Hình ảnh case lâm sàng
  ĐỐI TƯỢNG
» Kỹ thuật viên CĐHA
» Sinh viên Y đa khoa
» Bác sĩ khối lâm sàng
» Bác sĩ chuyên khoa CĐHA
  Nội dung Bài giảng & Case lâm sàng thường xuyên được cập nhật !
  Đăng nhập Tài khoản để xem Nội dung Bài giảng & Case lâm sàng !!!
* Nguyên nhân – Chấn thương kín: – Chấn thương xuyên thấu: Vết thương do đạn bắn hoặc vật sắc nhọn có thể gây rách bàng quang, thường kèm tổn thương tạng ổ bụng hoặc cơ quan vùng chậu. – Chấn thương sản khoa: – Chấn thương phụ khoa: Có thể xảy ra khi cắt tử cung qua đường âm đạo hoặc phẫu tích gần mặt phẳng bàng quang–cổ tử cung, nhất là khi có dính hoặc giải phẫu biến đổi. – Chấn thương tiết niệu: Tổn thương bàng quang có thể xảy ra trong sinh thiết hoặc cắt u bàng quang, tán sỏi bàng quang và các thủ thuật nội soi qua niệu đạo như cắt đốt tuyến tiền liệt. – Chấn thương trong phẫu thuật chỉnh hình: Hiếm gặp; đinh hoặc vít cố định khung chậu có thể xuyên vào hay di lệch gây tổn thương bàng quang. Trong thay khớp háng, xi măng xương lan vào tiểu khung hoặc tác động nhiệt khi xi măng đông cứng cũng có thể gây tổn thương. – Vỡ bàng quang tự phát (không do chấn thương): Có thể liên quan căng quá mức bàng quang, chẳng hạn sau uống nhiều rượu hoặc nhiều nước; các yếu tố thuận lợi khác gồm tắc nghẽn đường ra, rối loạn chức năng hoặc bệnh lý thành bàng quang, xạ trị vùng chậu và tiền sử phẫu thuật bàng quang. – Vỡ bàng quang trong phúc mạc (Intraperitoneal bladder rupture): Chiếm khoảng 15–30% tổng số trường hợp vỡ bàng quang do chấn thương: – Vỡ bàng quang ngoài phúc mạc (Extraperitoneal bladder rupture): Chiếm ưu thế, khoảng 60–85% các trường hợp: – Vỡ bàng quang phối hợp trong và ngoài phúc mạc (Combined intra- and extraperitoneal bladder rupture): Chiếm khoảng 5–12% trường hợp, thường gặp trong chấn thương năng lượng rất cao với tổn thương khung chậu nặng: – Vị trí và dung tích: Bàng quang là tạng rỗng nằm dưới phúc mạc, có chức năng chứa và tống xuất nước tiểu. Dung tích chứa ở người lớn thường khoảng 300–500 mL, thay đổi theo tuổi và mức độ căng. Khi rỗng, bàng quang nằm trong tiểu khung, sau xương mu và trên hoành chậu; ở nam nằm trước trực tràng, ở nữ nằm trước âm đạo và dưới tử cung. Khi căng, vòm bàng quang vượt lên trên khớp mu vào ổ bụng dưới. Ở trẻ nhỏ, bàng quang nằm cao hơn và hạ dần xuống tiểu khung khi trẻ lớn lên. – Hình thể: Khi rỗng, bàng quang gần dạng tứ diện, gồm đỉnh, đáy (mặt sau), mặt trên và hai mặt dưới-bên: – Phúc mạc: Phúc mạc phủ mặt trên bàng quang rồi phản chiếu lên thành bụng trước; phía sau, phúc mạc phản chiếu lên tử cung ở nữ, tạo túi cùng bàng quang-tử cung, và lên trực tràng ở nam, tạo túi cùng trực tràng-bàng quang. – Thành bàng quang: Gồm niêm mạc, lớp dưới niêm mạc, lớp cơ và lớp ngoài: – Đặc điểm hình ảnh cắt lớp vi tính: – Các khoang vùng chậu: – Tương quan theo giới: – Dấu hiệu trực tiếp: Quan sát trực tiếp tổn thương giải phẫu tại thành bàng quang bằng đầu dò tần số trung bình (3,5–5 MHz) qua cửa sổ hạ vị: – Dấu hiệu gián tiếp: Gợi ý cao tình trạng xuất huyết đường tiết niệu và thoát nước tiểu ra các khoang giải phẫu lân cận: – Đánh giá tổn thương phối hợp và giới hạn kỹ thuật: Siêu âm có giá trị sàng lọc nhanh tại giường (đặc biệt trong quy trình siêu âm có trọng điểm đánh giá chấn thương – FAST) nhưng tồn tại các giới hạn cần lưu ý trong thực hành: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: – Dịch tễ: Là thể hay gặp nhất (chiếm khoảng 60–85%), gần như luôn đi kèm gãy khung chậu (tỷ lệ đồng mắc 89–100%). – Cơ chế bệnh sinh: Hai nhóm cơ chế chính gây rách thành bàng quang ngoài phúc mạc: – Đặc điểm hình ảnh: Chụp bàng quang ngược dòng có thuốc cản quang cổ điển bộc lộ các dấu hiệu kinh điển: – Biểu hiện lan rộng: Trong các chấn thương năng lượng cao phức tạp, thuốc cản quang thoát ra vượt khỏi khoang quanh bàng quang: => Case lâm sàng 1: – Dấu hiệu bàng quang hình quả lê (Pear-shaped bladder sign): Xảy ra khi có sự chèn ép đối xứng từ hai bên thành chậu lên đáy và mặt dưới-bên của bàng quang, làm bàng quang bị đẩy lên cao và thuôn dài giống hình quả lê ngược trên phim chụp bàng quang cản quang hoặc chụp cắt lớp vi tính: – Dấu hiệu răng hàm (Molar tooth sign): Là dấu hiệu kinh điển của vỡ bàng quang ngoài phúc mạc, thường quan sát rõ nhất trên mặt phẳng ngang của chụp cắt lớp vi tính bàng quang ngược dòng hoặc chụp cắt lớp vi tính thì bài tiết muộn (cũng có thể gợi ý trên phim chụp bàng quang X-quang thẳng): – Dịch tễ: Ít gặp hơn thể ngoài phúc mạc, chiếm khoảng 15–30% tổng số trường hợp vỡ bàng quang do chấn thương; gặp với tỷ lệ tương đối cao hơn ở trẻ em so với người lớn do bàng quang của trẻ nằm ở vị trí cao trong ổ bụng ngay cả khi chưa căng đầy. – Cơ chế bệnh sinh: Xảy ra khi có lực tác động trực tiếp lên vùng hạ vị lúc bàng quang đang căng đầy (như chấn thương do dây an toàn ô tô, va đập tay lái hoặc ngã ở người say rượu): – Biểu hiện lâm sàng và sinh hóa: Nước tiểu chảy tự do vào ổ bụng gây chướng bụng tăng dần và kích thích phúc mạc: – Đặc điểm hình ảnh: Trên phim chụp bàng quang ngược dòng hoặc chụp hệ tiết niệu đường tĩnh mạch thì muộn, ghi nhận các dấu hiệu đặc trưng: – Đụng dập và tụ máu thành bàng quang (Bladder contusion and intramural hematoma): Là tổn thương chưa rách toàn bộ chiều dày thành bàng quang nhưng gây xuất huyết, phù nề trong lớp cơ hoặc khoang dưới thanh mạc: – Rách thành bàng quang (Interstitial bladder injury / Partial-thickness bladder laceration): Là tổn thương rách niêm mạc và lớp cơ nông nhưng chưa xuyên thủng toàn bộ chiều dày thành bàng quang (tương ứng độ I theo phân độ chấn thương bàng quang của Hiệp hội Phẫu thuật Chấn thương Hoa Kỳ – AAST): – Vỡ bàng quang (Full-thickness bladder rupture): Là tổn thương rách xuyên qua toàn bộ các lớp thành bàng quang (niêm mạc, cơ detrusor và thanh mạc/áo ngoài), tạo đường thông trực tiếp với khoang ngoài phúc mạc hoặc ổ phúc mạc: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: => Case lâm sàng 4: => Case lâm sàng 5: – Máu cục trong lòng bàng quang: Gợi ý xuất huyết đường tiết niệu trên hoặc tổn thương thành bàng quang trong bối cảnh chấn thương: => Case lâm sàng 1: – Tụ máu quanh bàng quang (Perivesical hematoma): Là dấu hiệu gián tiếp quan trọng phản ánh tổn thương mạch máu vùng chậu, gãy khung chậu hoặc vỡ thành bàng quang ngoài phúc mạc: – Vỡ bàng quang trong phúc mạc: Đặc trưng bởi sự hiện diện của thuốc cản quang tự do trong ổ phúc mạc sau bơm ngược dòng hoặc trên thì bài tiết muộn: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: – Vỡ bàng quang ngoài phúc mạc: Đặc trưng bởi sự khu trú của thuốc cản quang trong hệ thống các khoang mô liên kết dưới phúc mạc: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: – Vỡ bàng quang phối hợp trong và ngoài phúc mạc (Combined intra- and extraperitoneal bladder rupture): Chiếm khoảng 5–12% tổng số trường hợp vỡ bàng quang do chấn thương, thường xảy ra trong chấn thương năng lượng rất cao kèm gãy khung chậu phức tạp hoặc vết thương xuyên thấu: – Tổn thương phối hợp: Chấn thương bàng quang thường nằm trong bệnh cảnh đa chấn thương năng lượng cao, do đó việc đánh giá hệ thống toàn bộ ổ bụng và tiểu khung trên chụp cắt lớp vi tính là bắt buộc nhằm phát hiện các tổn thương đi kèm quyết định tiên lượng và thứ tự ưu tiên xử trí: – Nguyên tắc lựa chọn chiến lược xử trí: Quyết định điều trị bảo tồn hay phẫu thuật phụ thuộc trực tiếp vào phân loại giải phẫu trên chẩn đoán hình ảnh (vỡ trong phúc mạc, vỡ ngoài phúc mạc hay vỡ phối hợp) và sự hiện diện của các tổn thương phối hợp vùng tiểu khung: – Theo dõi và đánh giá hồi phục sau điều trị: Chẩn đoán hình ảnh giữ vai trò xác nhận sự liền kín hoàn toàn thành bàng quang trước khi rút ống thông dẫn lưu: – Tiên lượng và biến chứng: Tiên lượng sống còn của người bệnh chấn thương bàng quang chủ yếu bị chi phối bởi mức độ nặng của đa chấn thương, gãy khung chậu mất vững và sốc mất máu phối hợp hơn là bản thân tổn thương bàng quang đơn thuần:
+ Có thể do lực trực tiếp vùng bụng dưới, thường trong tai nạn giao thông; tai nạn lao động cũng có thể gây tổn thương bàng quang.
+ Gãy khung chậu có thể làm rách bàng quang do mảnh xương hoặc lực biến dạng của khung chậu; tổn thương bàng quang thường đi kèm gãy khung chậu.
+ Bàng quang căng dễ rách hơn khi chịu lực trực tiếp; độ căng bàng quang và hướng tác động góp phần quyết định kiểu tổn thương. Lực chấn thương nhẹ vẫn có thể khởi phát rách ở bàng quang căng hoặc thành suy yếu.
+ Chuyển dạ tắc nghẽn kéo dài có thể gây hoại tử thiếu máu ở mô bàng quang–âm đạo bị chèn ép giữa đầu thai và xương mu, thường dẫn đến rò bàng quang–âm đạo hơn là vỡ bàng quang cấp.
+ Tổn thương bàng quang trong mổ lấy thai hiếm gặp (khoảng 0,3% trong một nghiên cứu gồm 14.757 ca); nguy cơ tăng khi đã mổ lấy thai, có dính, mổ cấp cứu hoặc mổ ở giai đoạn hai chuyển dạ.* Phân loại
+ Thường xảy ra do lực tác động trực tiếp lên vùng hạ vị khi bàng quang đang căng đầy (vòm bàng quang vượt lên trên khớp mu, thành căng mỏng và là vùng duy nhất được phúc mạc che phủ), làm tăng đột ngột áp lực trong lòng và gây rách điển hình ở vòm bàng quang.
+ Nước tiểu và máu thoát trực tiếp vào ổ phúc mạc, gây viêm phúc mạc hóa học và rối loạn sinh hóa đặc trưng (tăng ure, creatinin và kali huyết thanh do phúc mạc tái hấp thu nước tiểu); chẩn đoán và xử trí muộn dẫn đến nhiễm trùng ổ bụng thứ phát.
+ Trên hình ảnh học, đặc trưng bởi thuốc cản quang hoặc dịch tự do lan tỏa giữa các quai ruột, vào rãnh thành đại tràng hai bên và các túi cùng phúc mạc; thể này bắt buộc phải phẫu thuật khâu phục hồi thành bàng quang.
+ Liên quan chặt chẽ với gãy khung chậu (đặc biệt là gãy ngành mu); cơ chế do lực biến dạng khung chậu gây giằng xé các dây chằng cố định (mu – tiền liệt tuyến hoặc mu – bàng quang) hoặc do mảnh xương gãy đâm rách trực tiếp thành trước bên hay vùng cổ bàng quang.
+ Vết rách do mảnh xương đâm xuyên thường nhỏ và nằm sát ổ gãy xương nên dễ bị bỏ sót nếu bàng quang không được bơm căng đủ áp lực khi khảo sát; vị trí đường rách thay đổi tùy cơ chế chấn thương.
+ Nước tiểu và máu thoát vào khoang quanh bàng quang và khoang trước bàng quang (khoang Retzius), sau đó có thể lan rộng lên thành bụng trước, xuống đáy chậu, bìu hoặc mặt trong đùi nếu cân đáy chậu bị rách; rò kéo dài gây tụ dịch nhiễm trùng hoặc áp xe vùng chậu.
+ Đa số trường hợp vỡ ngoài phúc mạc đơn thuần được điều trị bảo tồn bằng dẫn lưu nước tiểu qua thông niệu đạo, trừ khi có tổn thương phức tạp ở cổ bàng quang, mảnh xương cắm vào lòng bàng quang hoặc kèm rách âm đạo/trực tràng.
+ Có đồng thời đường rách thông với ổ phúc mạc và khoang ngoài phúc mạc, tạo hình ảnh thuốc cản quang thoát ra cả hai khoang giải phẫu này (lưu ý dịch và thuốc cản quang lượng lớn trong khoang ngoài phúc mạc có thể che lấp dấu hiệu thoát thuốc trong phúc mạc nếu không đánh giá kỹ các rãnh đại tràng).
+ Hướng xử trí bắt buộc phải phẫu thuật khâu phục hồi tổn thương tương tự thể vỡ trong phúc mạc.II. Giải phẫu
* Giải phẫu đại thể
+ Mặt trên lồi khi bàng quang căng, lõm khi bàng quang rỗng và được phúc mạc phủ.
+ Hai mặt dưới-bên tiếp giáp với các cấu trúc của thành chậu và hoành chậu.
+ Mặt đáy hướng ra sau, liên quan với túi tinh và bóng ống dẫn tinh ở nam, với thành trước âm đạo ở nữ; trực tràng nằm phía sau bàng quang ở nam.
+ Đỉnh bàng quang hướng ra trước và tiếp nối với dây chằng rốn giữa, di tích của ống niệu rốn, chạy đến rốn.
+ Niêm mạc gồm biểu mô chuyển tiếp và lớp đệm bên dưới.
+ Lớp dưới niêm mạc không tách biệt rõ, đặc biệt ở vùng tam giác bàng quang.
+ Lớp cơ detrusor gồm các bó cơ trơn đan xen; thường được mô tả thành lớp dọc trong, lớp vòng giữa và lớp dọc ngoài, nhưng các lớp không phân định rõ.
+ Lớp ngoài là thanh mạc ở vùng được phúc mạc phủ và áo ngoài bằng mô liên kết ở các vùng còn lại.* Giải phẫu CLVT
+ Trên mặt phẳng ngang, bàng quang nằm giữa tiểu khung, ngay sau khớp mu và phần lớn nằm ngoài phúc mạc; khi căng, vòm bàng quang vượt lên trên khớp mu vào ổ bụng dưới.
+ Mặt phẳng đứng dọc và mặt phẳng trán giúp nhận định tương quan trước-sau, từ vòm đến đáy bàng quang, cũng như các túi cùng phúc mạc.
+ Các khoang phúc mạc gồm hố trên bàng quang; ở nữ có túi cùng bàng quang-tử cung và túi cùng trực tràng-tử cung (túi cùng Douglas), còn ở nam có túi cùng trực tràng-bàng quang.
+ Các khoang ngoài phúc mạc gồm khoang trước bàng quang (khoang Retzius), khoang quanh bàng quang, khoang trước xương cùng, khoang quanh trực tràng và hố ngồi-trực tràng.
+ Phân biệt khoang phúc mạc với khoang ngoài phúc mạc giúp định khu dịch hoặc tổn thương lan trong tiểu khung.
+ Ở nữ, bàng quang nằm trước tử cung và âm đạo; túi cùng bàng quang-tử cung nằm phía trước tử cung, còn túi cùng Douglas nằm giữa tử cung và trực tràng.
+ Ở nam, tuyến tiền liệt nằm dưới cổ bàng quang; túi tinh nằm phía sau đáy bàng quang, trước trực tràng.III. Chẩn đoán siêu âm
+ Đụng dập và tụ máu thành bàng quang biểu hiện bằng dấu hiệu dày thành khu trú hoặc lan tỏa không đều (> 3–5 mm khi bàng quang căng), cấu trúc hồi âm không đồng nhất (tăng âm ở giai đoạn cấp và giảm âm dần khi máu cục thoái triển), không có tín hiệu mạch bên trong trên siêu âm Doppler màu.
+ Vỡ bàng quang biểu hiện bằng dấu hiệu mất liên tục toàn bộ bề dày lớp cơ và thanh mạc thành bàng quang, kèm bàng quang xẹp nhỏ hoặc không căng dù có đặt thông niệu đạo.
+ Nghiệm pháp đè ép nhẹ đầu dò hoặc bơm rửa nước muối sinh lý qua ống thông bàng quang giúp ghi nhận dòng dịch chuyển động (dấu hiệu tia màu thoát qua khe rách) từ lòng bàng quang ra khoang ngoài hoặc trong phúc mạc trên siêu âm Doppler màu.
+ Máu cục trong lòng bàng quang biểu hiện dưới dạng khối tăng hồi âm hoặc hồi âm hỗn hợp, bờ không đều, không tạo bóng cản, di động tự do khi thay đổi tư thế bệnh nhân và không bắt tín hiệu Doppler màu (cần phân biệt với khối u bàng quang thực thể có cuống mạch nuôi).
+ Tụ dịch hoặc máu cục ở khoang trước bàng quang (khoang Retzius), khoang quanh bàng quang hoặc túi cùng sau bàng quang (túi cùng bàng quang – tử cung hoặc túi cùng trực tràng – bàng quang) gợi ý vỡ ngoài phúc mạc; sự hiện diện của dịch tự do ổ bụng (tại khoang Morison, lách – thận, rãnh thành đại tràng và giữa các quai ruột) gợi ý vỡ trong phúc mạc.
+ Khảo sát đồng thời các tổn thương tạng đặc ổ bụng phối hợp như vỡ gan, vỡ lách, chấn thương thận hoặc tràn máu màng phổi.
+ Giới hạn và cạm bẫy: Độ nhạy của siêu âm trong chẩn đoán xác định vỡ bàng quang thấp hơn chụp bàng quang cắt lớp vi tính ngược dòng; siêu âm không phân biệt chắc chắn dịch tự do ổ bụng là nước tiểu hay máu, khó khảo sát khi bàng quang xẹp hoàn toàn, bệnh nhân chướng hơi nhiều, béo phì hoặc đau nhiều vùng hạ vị kèm gãy khung chậu không thể đè ép đầu dò.IV. Chụp UPR – UIV
* Vỡ BQ ngoài phúc mạc
+ Mảnh xương gãy (đặc biệt từ gãy cung trước xương chậu hoặc ngành mu) đâm thủng trực tiếp vào mặt trước bên của bàng quang, hoặc lực biến dạng mạnh làm giằng xé quá mức dây chằng mu – tiền liệt tuyến; mức độ tổn thương bàng quang tỷ lệ thuận với độ nặng của gãy khung chậu.
+ Một số ít trường hợp xảy ra do lực tác động làm căng giãn đột ngột khi bàng quang đang chứa đầy nước tiểu nhưng vết rách chỉ mở vào khoang dưới phúc mạc.
+ Thoát thuốc cản quang khu trú ở vùng đáy và khoang quanh bàng quang, giới hạn trong khoang ngoài phúc mạc; thuốc len lỏi vào mô mỡ và các vách cân tạo nên dấu hiệu ngọn lửa hoặc dấu hiệu lông chim đặc trưng.
+ Dấu hiệu bàng quang hình giọt nước xuất hiện khi khối tụ máu lớn vùng tiểu khung chèn ép đối xứng từ hai bên và đẩy vòm bàng quang lên cao (cần phân biệt với dấu hiệu bàng quang hình quả lê do tụ máu hoặc u/mỡ vùng chậu ép cân xứng ở mục dưới).
+ Thuốc cản quang có thể lan lên thành bụng trước dọc theo khoang trước bàng quang (khoang Retzius).
+ Khi cân hoặc cơ hoành niệu sinh dục (cân đáy chậu) bị rách, thuốc cản quang lan xuống vùng đáy chậu, bìu, dương vật hoặc mặt trong đùi.
+ Cơ chế trong chấn thương: Khối máu tụ lớn ở khoang ngoài phúc mạc (khoang quanh bàng quang) sau gãy khung chậu hoặc vỡ bàng quang ngoài phúc mạc ép cân xứng từ hai phía hố chậu vào thành bàng quang (cần lưu ý phân biệt với thuật ngữ “tụ máu phúc mạc” dễ gây nhầm lẫn về khoang giải phẫu).
+ Phân biệt nguyên nhân không do chấn thương: Hiện tượng chèn ép đối xứng hai bên vùng chậu còn gặp trong bệnh lý tích tụ mỡ vùng chậu (Pelvic lipomatosis), phình động mạch chậu hai bên, tuần hoàn bàng hệ tĩnh mạch vùng chậu trong tắc tĩnh mạch chủ dưới, u lympho (Lymphoma) tiểu khung đối xứng, phì đại cơ thắt lưng chậu (cơ psoas) hai bên hoặc tụ dịch/áp xe vùng chậu hai bên.
+ Cơ chế tạo hình ảnh: Thuốc cản quang thoát qua đường rách thành trước-bên vào khoang trước bàng quang (khoang Retzius) và lan ra hai bên khoang quanh bàng quang; dải thuốc cản quang nằm phía trước tạo thành phần “thân răng”, trong khi hai nhánh thuốc cản quang kéo dài ra sau dọc theo hai mặt bên bàng quang tạo thành hình ảnh hai “chân răng” đặc trưng.
+ Ý nghĩa chẩn đoán và phân biệt: Dấu hiệu này khẳng định thuốc cản quang khu trú hoàn toàn trong khoang ngoài phúc mạc, giúp phân biệt với vỡ bàng quang trong phúc mạc (thuốc cản quang bao quanh các quai ruột và đọng ở rãnh thành đại tràng hoặc túi cùng Douglas).* Vỡ BQ trong phúc mạc
+ Khi bàng quang căng đầy, vòm bàng quang vượt lên trên khớp mu, thành căng mỏng và trở thành điểm yếu giải phẫu duy nhất được phúc mạc che phủ.
+ Lực ép làm tăng đột ngột áp lực trong lòng bàng quang, gây rách điển hình một đường ngang tại vùng vòm bàng quang và làm nước tiểu thoát thẳng vào ổ phúc mạc.
+ Nếu chẩn đoán muộn, màng phúc mạc tái hấp thu các chất hòa tan trong nước tiểu gây hội chứng giả suy thận cấp với rối loạn điện giải và toan chuyển hóa đặc trưng (tăng kali máu, tăng ure, tăng creatinin huyết thanh kèm hạ natri máu và hạ clo máu).
+ Bệnh nhân có thể vô niệu hoặc thiểu niệu dù đã đặt thông bàng quang do toàn bộ nước tiểu thoát qua lỗ rách vào ổ bụng.
+ Thuốc cản quang thoát qua vòm bàng quang vào ổ phúc mạc, tạo đường viền bao quanh các quai ruột non, đọng ở rãnh thành đại tràng hai bên, khoang dưới hoành và các túi cùng phúc mạc (túi cùng Douglas hoặc túi cùng trực tràng – bàng quang).
+ Đường bờ thoát thuốc uốn lượn theo bề mặt thanh mạc các tạng trong ổ bụng, khác biệt với dạng hình ngọn lửa hay lông chim khu trú ở khoang ngoài phúc mạc.V. Chẩn đoán CLVT
* Dấu hiệu trực tiếp
+ Tụ máu thành bàng quang có thể khu trú trong lớp cơ detrusor hoặc khoang dưới thanh mạc, tạo hình khối thấu kính hai mặt lồi (biconvex) hoặc hình liềm (crescentic) lồi vào lòng hoặc ra mặt ngoài thành bàng quang.
+ Trên thì trước tiêm thuốc cản quang, ổ máu tụ cấp tính biểu hiện tăng tỷ trọng tự nhiên (thường 60–80 HU), không ngấm thuốc ở các thì sau tiêm tĩnh mạch (cần đối chiếu thì trước tiêm để tránh nhầm với mô thành bàng quang tăng ngấm thuốc hoặc bỏ sót khi lòng bàng quang đã chứa đầy thuốc cản quang đậm đặc).
+ Khối máu tụ kích thước lớn có thể gây hiệu ứng choán chỗ, đè ép làm biến dạng lòng bàng quang hoặc hẹp cổ bàng quang.
+ Vùng đụng dập gây phù nề làm thành bàng quang dày khu trú hoặc lan tỏa (> 3 mm khi bàng quang căng đầy, > 5 mm khi bàng quang xẹp), biểu hiện hỗn hợp vùng giảm tỷ trọng do phù nề xen kẽ các ổ tăng tỷ trọng tự nhiên do xuất huyết vi thể trước tiêm, và ngấm thuốc kém hoặc không đồng nhất sau tiêm.
+ Kỹ thuật đánh giá: Khảo sát tốt nhất trên chụp bàng quang cắt lớp vi tính ngược dòng bơm căng đầy đủ hoặc trên phim chụp thì bài tiết muộn ở cả hai tư thế nằm ngửa và nằm sấp (thay đổi tư thế giúp thuốc cản quang đậm đặc lắng đọng lấp đầy khe rách thành trước và thành sau, đồng thời tách biệt tổn thương thành với máu cục trong lòng bàng quang).
+ Đặc điểm hình ảnh: Ghi nhận dải hoặc ổ thuốc cản quang khu trú ngay trong bề dày thành bàng quang (đọng trong lớp cơ hoặc khoang dưới thanh mạc), không có dấu hiệu mất liên tục lớp thanh mạc ngoài cùng và không có thuốc cản quang thoát ra khoang quanh bàng quang hay ổ phúc mạc.
+ Ý nghĩa lâm sàng: Tổn thương rách không xuyên thành này có thể điều trị bảo tồn bằng dẫn lưu nước tiểu qua thông niệu đạo tương tự đụng dập bàng quang, nhưng cần phân biệt chặt chẽ với vết rách xuyên thành nhỏ để tránh bỏ sót vỡ bàng quang thực sự.
+ Thành bàng quang dày không đều khu trú hoặc xẹp méo mó do mất trương lực chứa nước tiểu và co kéo quanh ổ tổn thương.
+ Dấu hiệu mất liên tục toàn bộ chiều dày thành bàng quang (khe khuyết thành), kèm thoát thuốc cản quang đậm đặc từ lòng bàng quang ra các khoang lân cận trên chụp bàng quang cắt lớp vi tính ngược dòng bơm căng đầy đủ hoặc thì bài tiết muộn.
+ Đường rách xuyên thành trên thì trước tiêm và thì nhu mô có thể giảm tỷ trọng (do dịch phù nề) hoặc tăng tỷ trọng tự nhiên (do cục máu đông lấp khe rách), không ngấm thuốc cản quang nhu mô sau tiêm tĩnh mạch; ở thì bài tiết hoặc bơm ngược dòng, dải thuốc cản quang đậm đặc len lỏi xuyên suốt từ niêm mạc ra thanh mạc.
+ Cạm bẫy: Thuốc cản quang bài tiết qua đường tĩnh mạch thông thường (không kẹp ống thông và không bơm căng bàng quang ngược dòng đạt ngưỡng 300–350 mL) có thể cho kết quả âm tính giả do áp lực trong lòng bàng quang thấp hoặc cục máu đông và mạc nối tạm thời bít lấp lỗ rách nhỏ.* Dấu hiệu gián tiếp
+ Trên thì trước tiêm thuốc cản quang, máu cục biểu hiện dạng khối hoặc lớp dịch lắng đọng ở vùng thấp (thành sau khi bệnh nhân nằm ngửa) có tỷ trọng tự nhiên tăng cao (thường 45–80 HU), không ngấm thuốc sau tiêm tĩnh mạch và có thể tạo mức dịch – máu (hematocrit effect) khi máu đông lắng xuống dưới lớp nước tiểu tỷ trọng thấp hơn.
+ Sự hiện diện của các bóng khí tự do trong lòng bàng quang khi bệnh nhân chưa được đặt ống thông niệu đạo hoặc chưa nội soi tiết niệu là dấu hiệu cảnh báo mạnh mẽ tình trạng vỡ thành bàng quang phối hợp tổn thương tạng rỗng (như trực tràng, âm đạo) hoặc vết thương xuyên thấu (cần loại trừ khí đưa vào từ ngoài qua thủ thuật đặt thông tiểu trước đó).
+ Cạm bẫy: Máu cục lớn bám vào thành sau hoặc vùng cổ bàng quang có thể che lấp vết rách nhỏ trên thì bài tiết, đồng thời cần phân biệt với khối u bàng quang (u có cuống bám cố định, ngấm thuốc sau tiêm và không di chuyển khi thay đổi tư thế nằm ngửa sang nằm sấp).
+ Trên thì trước tiêm thuốc cản quang, khối máu tụ cấp tính biểu hiện bằng ổ tụ dịch hoặc khối choán chỗ nằm trong khoang trước bàng quang (khoang Retzius) và khoang quanh bàng quang có tỷ trọng tự nhiên tăng cao (thường 45–80 HU), không ngấm thuốc sau tiêm tĩnh mạch; ở giai đoạn bán cấp hoặc mạn tính, tỷ trọng giảm dần và có thể xuất hiện mức dịch – máu do lắng đọng các thành phần hữu hình.
+ Hiệu ứng choán chỗ của khối máu tụ lớn vùng tiểu khung đẩy lệch bàng quang sang một bên hoặc ép đối xứng hai bên làm bàng quang bị đẩy lên cao và thuôn dài (tạo dấu hiệu bàng quang hình giọt nước hoặc hình quả lê).
+ Cảnh báo chảy máu hoạt động (Active extravasation): Khi phát hiện ổ tăng tỷ trọng dạng tia hoặc đám thuốc cản quang đậm đặc tương đương mạch máu (thường > 90–100 HU) xuất hiện trong lòng khối máu tụ ở thì động mạch và lan rộng, nhạt dần ở thì tĩnh mạch/muộn, cần báo động khẩn cấp tổn thương động mạch vùng chậu đang chảy máu để chỉ định can thiệp nút mạch cầm máu kịp thời.
+ Cạm bẫy: Khối máu tụ đậm đặc quanh cổ và đáy bàng quang trên thì trước tiêm có thể che lấp ranh giới thành bàng quang hoặc làm lu mờ đường thoát thuốc cản quang nhỏ trên chụp cắt lớp vi tính, đòi hỏi phải đối chiếu chặt chẽ với thì bài tiết muộn hoặc chụp bàng quang cắt lớp vi tính ngược dòng.* Chẩn đoán phân biệt
+ Thuốc cản quang thoát qua vùng vòm bàng quang, lan tỏa và tạo viền bao quanh thanh mạc các quai ruột non, đọng tại rãnh thành đại tràng hai bên, khoang dưới hoành, khoang quanh gan, quanh lách và các túi cùng phúc mạc (túi cùng Douglas ở nữ, túi cùng trực tràng – bàng quang ở nam).
+ Bờ của đám thuốc cản quang uốn lượn mềm mại theo hình thái các cấu trúc trong ổ phúc mạc, không tạo hình tia hay dạng lông chim khu trú ở vùng tiểu khung.
+ Thường không đi kèm gãy khung chậu phức tạp như thể ngoài phúc mạc, nhưng có thể kèm dịch máu ổ bụng hoặc tổn thương tạng đặc phối hợp.
+ Thuốc cản quang thoát qua thành trước-bên hoặc cổ bàng quang vào khoang trước bàng quang (khoang Retzius) và khoang quanh bàng quang, tạo hình ngọn lửa, hình lông chim hoặc dấu hiệu răng hàm (Molar tooth sign) bao quanh bàng quang trên mặt phẳng ngang.
+ Trong chấn thương nặng, thuốc cản quang lan rộng theo các đường cân mạc ngoài phúc mạc lên thành bụng trước, ra sau vào khoang trước xương cùng và khoang quanh trực tràng, hoặc vượt qua hoành niệu sinh dục bị rách xuống vùng đáy chậu, bìu, dương vật và mặt trong đùi.
+ Gần như luôn đi kèm gãy khung chậu vùng cung trước (gãy ngành mu, toác khớp mu) và khối máu tụ lớn vùng tiểu khung gây ép biến dạng bàng quang (dấu hiệu bàng quang hình giọt nước hoặc hình quả lê).
+ Đặc điểm hình ảnh: Ghi nhận đồng thời đường rách hoặc hai ổ tổn thương riêng biệt thông với cả khoang dưới phúc mạc và ổ phúc mạc; thuốc cản quang vừa thoát khu trú vào khoang trước bàng quang (khoang Retzius), khoang quanh bàng quang (tạo hình ngọn lửa, lông chim hoặc dấu hiệu răng hàm), vừa lan tự do vào rãnh thành đại tràng hai bên, túi cùng Douglas và xen kẽ giữa các quai ruột non.
+ Cạm bẫy chẩn đoán: Khối lượng lớn thuốc cản quang đậm đặc và máu tụ tràn ngập khoang ngoài phúc mạc có thể che lấp hoặc làm phân tán áp lực bơm căng bàng quang, khiến dấu hiệu thoát thuốc lượng ít trong ổ phúc mạc dễ bị bỏ sót nếu không khảo sát kỹ các lát cắt cao ở rãnh thành đại tràng, khoang quanh gan và khoang dưới hoành.
+ Ý nghĩa lâm sàng: Mặc dù thành phần vỡ ngoài phúc mạc đơn thuần có thể điều trị bảo tồn, sự hiện diện của thành phần vỡ trong phúc mạc bắt buộc phải chỉ định phẫu thuật mở bụng khâu phục hồi toàn bộ các lỗ rách và dẫn lưu nước tiểu.
+ Tổn thương khung chậu và cột sống: Đánh giá kiểu gãy khung chậu mất vững (như gãy kiểu mở sách, gãy ngành mu hai bên, trật khớp cùng – chậu hoặc toác khớp mu) và mức độ di lệch mảnh xương gãy đâm vào cổ hoặc thành bàng quang (như minh họa trên các lát cắt ngang và trán của người bệnh), đồng thời khảo sát gãy cột sống thắt lưng – cùng đi kèm.
+ Tổn thương mạch máu vùng chậu: Tìm dấu hiệu thoát thuốc cản quang hoạt động (active extravasation) hoặc giả phình từ các nhánh động mạch chậu trong (động mạch thẹn trong, động mạch bịt, động mạch mông trên) bên trong khối máu tụ tiểu khung để chỉ định can thiệp nút mạch cầm máu khẩn cấp trước hoặc song song với phẫu thuật.
+ Tổn thương cơ quan vùng chậu và tạng ổ bụng lân cận: Kiểm tra tổn thương niệu đạo sau ở nam giới (chiếm 10–20% trường hợp vỡ bàng quang kèm gãy khung chậu), vỡ niệu quản đoạn tiểu khung, rách trực tràng hoặc âm đạo (cần lưu ý nguy cơ rò bàng quang – trực tràng hoặc rò bàng quang – âm đạo nếu bỏ sót), cũng như vỡ gan, vỡ lách, chấn thương thận và thủng ống tiêu hóa.VI. Tiên lượng & Điều trị
+ Đụng dập và rách thành bàng quang không xuyên thành (độ I theo phân độ của Hiệp hội Phẫu thuật Chấn thương Hoa Kỳ – AAST): Điều trị bảo tồn bằng nghỉ ngơi, theo dõi lâm sàng và đặt thông tiểu lưu nếu có tiểu máu đại thể nhiều gây bí tiểu do máu cục; không có chỉ định can thiệp ngoại khoa.
+ Vỡ bàng quang ngoài phúc mạc đơn thuần: Đa số trường hợp (khoảng 85–90%) tự liền tốt bằng điều trị bảo tồn với dẫn lưu nước tiểu liên tục qua thông niệu đạo kích thước lớn (thường 18–22 Fr) trong 10–14 ngày kết hợp kháng sinh dự phòng; phẫu thuật khâu phục hồi chỉ đặt ra khi có chống chỉ định bảo tồn gồm tổn thương cổ bàng quang, mảnh xương gãy đâm xuyên vào lòng bàng quang, rách phối hợp âm đạo hoặc trực tràng, chảy máu dai dẳng không kiểm soát, hoặc khi người bệnh đã có chỉ định mở bụng/kết hợp xương vùng chậu trước.
+ Vỡ bàng quang trong phúc mạc và vỡ phối hợp trong – ngoài phúc mạc: Bắt buộc phải phẫu thuật khâu phục hồi thành bàng quang hai lớp bằng chỉ tự tiêu (thực hiện qua mổ mở hoặc nội soi ổ bụng tùy tình trạng huyết động và tổn thương phối hợp) kèm dẫn lưu nước tiểu sau mổ, do vết rách vòm bàng quang thường rộng và nước tiểu thoát liên tục vào ổ phúc mạc không thể tự liền nếu chỉ dẫn lưu qua thông tiểu.
+ Thời điểm kiểm tra: Chụp bàng quang ngược dòng trên X-quang hoặc chụp bàng quang cắt lớp vi tính ngược dòng thường được thực hiện sau 10–14 ngày điều trị bảo tồn hoặc phẫu thuật (có thể sớm hơn sau 7–10 ngày đối với các đường khâu đơn giản ở thể vỡ trong phúc mạc không biến chứng).
+ Tiêu chuẩn rút thông tiểu: Chỉ rút ống thông khi phim chụp kiểm tra ở thì bơm căng tối đa và thì sau tháo thuốc khẳng định không còn dấu hiệu thoát thuốc cản quang ra ngoài lòng bàng quang; nếu còn rò nhẹ ở thể vỡ ngoài phúc mạc, tiếp tục lưu thông tiểu và chụp kiểm tra lại sau mỗi 7 ngày.
+ Biến chứng sớm: Viêm phúc mạc hóa học và nhiễm trùng ổ bụng thứ phát (nếu chẩn đoán muộn thể vỡ trong phúc mạc), tụ nước tiểu nhiễm trùng hoặc áp xe khoang trước bàng quang/khoang quanh bàng quang (nếu tắc ống thông dẫn lưu trong điều trị bảo tồn thể vỡ ngoài phúc mạc), rối loạn điện giải và toan chuyển hóa nặng.
+ Biến chứng muộn: Hẹp cổ bàng quang hoặc tiểu không tự chủ (thường gặp sau tổn thương vùng cổ bàng quang và cơ thắt), giảm dung tích bàng quang, nhiễm trùng đường tiết niệu tái diễn và hình thành đường rò bàng quang – âm đạo, rò bàng quang – trực tràng hoặc rò bàng quang – da nếu bỏ sót tổn thương tạng lân cận.
Tài liệu tham khảo
* CT Cystography in the Evaluation of Major Bladder Trauma – Jonathan P. Vaccaro, MD , and Jeffrey M. Brody, MD
* Urinary bladder rupture, our experience – M. Grilli Wagnerová, M. Holesta, Z. Valova
* Imaging findings in bladder injuries – P. Concejo Iglesias, J. Cubero Carralero, C. Ferreiro Arguelles
* Imaging of Ureteral, Bladder and Urethral Injuries after Pelvic Trauma in Emergency Radiology – Z. Deák, L. L. Geyer, F. Mück
* Imaging of urinary bladder injury: the role of CT cystography – Daniel F Fouladi, Shahab Shayesteh, Elliot K Fishman
* Utility of routine trauma CT in the detection of bladder rupture – D M Pao, J H Ellis, R H Cohan, M Korobkin
* Diagnostic Imaging Genitourinary – Mitchell Tublin
* Bladder trauma: multidetector computed tomography cystography – Charbel Ishak, Nalini Kanth
* Computed tomography (CT) in the evaluation of bladder and ureteral trauma: indications, technique, and diagnosis – Samir A. Haroon · Hamza Rahimi · Alexander Merritt1








# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 22/5/2023
# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 13/3/2023
# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 9/2/2023
# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 3/1/2023
# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 17/10/2022