I. Đại cương
– U bàng quang đa số là tổn thương ác tính (98% xuất phát từ biểu mô, 2% từ mô liên kết), trong khi các u lành tính như u cơ trơn hay u nhú ngược rất hiếm gặp.
– Dịch tễ:
+ Ung thư biểu mô đường niệu (urothelial carcinoma, trước đây gọi là ung thư biểu mô tế bào chuyển tiếp) là bệnh lý ác tính phổ biến thứ hai của hệ tiết niệu sau ung thư tuyến tiền liệt, và đứng hàng thứ tư về tỷ lệ mắc ở nam giới.
+ Bệnh thường gặp ở lứa tuổi 50–70 với tỷ lệ nam giới mắc cao gấp khoảng 3 lần nữ giới.
– Căn nguyên:
+ Hút thuốc lá là yếu tố nguy cơ hàng đầu gây ung thư biểu mô đường niệu; người hút thuốc mức độ nặng (> 40 gói-năm) có nguy cơ mắc bệnh cao gấp khoảng 5 lần người không hút thuốc.
+ Phơi nhiễm nghề nghiệp với các amin thơm và hóa chất công nghiệp (cao su, thuốc nhuộm, da giày, hóa dầu) làm tăng nguy cơ sinh ung thư biểu mô đường niệu.
+ Viêm bàng quang mạn tính (do sỏi, đặt ống thông tiểu kéo dài, nhiễm sán máng Schistosoma haematobium) là yếu tố thuận lợi thúc đẩy chuyển sản vảy và hình thành ung thư biểu mô tế bào vảy.
+ Bất thường bẩm sinh tồn tại ống niệu rốn là yếu tố nguy cơ đặc hiệu của ung thư biểu mô tuyến vùng đỉnh bàng quang.
– Cơ chế bệnh sinh:
+ Các chất sinh ung thư bài tiết qua nước tiểu tiếp xúc kéo dài với biểu mô đường niệu gây đột biến gen (như FGFR3 ở thể nông độ ác thấp hoặc TP53, RB1 ở thể xâm lấn cơ), dẫn đến tăng sinh ác tính, quyết định độ mô học, giai đoạn và xu hướng xâm lấn mạch máu.
+ Đặc tính “hiệu ứng trường” (field cancerization) của toàn bộ niêm mạc đường bài tiết giải thích xu hướng tổn thương đa ổ đồng thời hoặc kế tiếp và tỷ lệ tái phát tại chỗ cao sau điều trị bảo tồn.
– Biểu hiện lâm sàng: Đái máu đại thể không đau (thường là đái máu cuối bãi) là triệu chứng khởi phát kinh điển gặp ở khoảng 85% trường hợp; các triệu chứng kích thích đường tiểu dưới (tiểu buốt, tiểu rắt) hoặc đau hông lưng do tắc nghẽn niệu quản thường gợi ý tổn thương lan rộng hoặc xâm lấn sâu.
– Phân bố:
+ Ung thư biểu mô đường niệu chiếm khoảng 90% các trường hợp ung thư bàng quang, còn lại là ung thư biểu mô tế bào vảy (khoảng 3–6%) và ung thư biểu mô tuyến (khoảng 1–2%).
+ Tổn thương hay gặp nhất ở vùng tam giác bàng quang và hai thành bên, có thể biểu hiện đơn ổ hoặc đa ổ dọc theo toàn bộ đường bài tiết từ đài bể thận đến niệu đạo.
– Vai trò CĐHA: Siêu âm, cắt lớp vi tính hệ tiết niệu có thì bài tiết và cộng hưởng từ đa thông số (áp dụng phân độ VI-RADS) giữ vai trò then chốt trong phát hiện tổn thương, đánh giá độ sâu xâm lấn lớp cơ bàng quang (phân biệt thể không xâm lấn cơ với thể xâm lấn cơ), phát hiện tổn thương đồng thời đường tiết niệu trên và đánh giá di căn hạch, di căn xa trước điều trị.
  NỘI DUNG WEB
» 422 Bài giảng chẩn đoán hình ảnh
» X-quang / Siêu âm / CT Scan / MRI
» 25.000 Hình ảnh case lâm sàng
  ĐỐI TƯỢNG
» Kỹ thuật viên CĐHA
» Sinh viên Y đa khoa
» Bác sĩ khối lâm sàng
» Bác sĩ chuyên khoa CĐHA
  Nội dung Bài giảng & Case lâm sàng thường xuyên được cập nhật !
  Đăng nhập Tài khoản để xem Nội dung Bài giảng & Case lâm sàng !!!
– Ung thư biểu mô đường niệu (urothelial carcinoma): Chiếm tỷ lệ cao nhất (khoảng 90%), xuất phát từ biểu mô niêm mạc đường bài tiết: – Ung thư biểu mô tế bào vảy (squamous cell carcinoma): Chiếm 3–8% (cao hơn ở vùng dịch tễ nhiễm sán máng), phát sinh trên nền chuyển sản vảy do viêm kích thích mạn tính; u đặc trưng bởi cầu sừng mô học và thường biểu hiện dạng khối đơn độc, lớn, xâm lấn sâu ngay lúc chẩn đoán. – Ung thư biểu mô tuyến (adenocarcinoma): Chiếm 1–2%, thường là thể tiết nhầy, chia thành nhóm nguyên phát bàng quang, phát sinh từ ống niệu rốn và di căn từ cơ quan lân cận: – U thần kinh nội tiết (neuroendocrine tumor): Chiếm khoảng 1%, gồm thể biệt hóa tốt và ung thư biểu mô thần kinh nội tiết độ ác cao; trong đó ung thư biểu mô tế bào nhỏ (small cell carcinoma) rất hiếm gặp nhưng tiến triển nhanh, xâm lấn cơ sâu và di căn sớm. – Nhóm u trung mô và tổn thương hiếm gặp khác: Chiếm khoảng 2% còn lại, bao gồm các u ác tính (sarcoma cơ trơn, sarcoma cơ vân, u lympho) và u lành tính (u cơ trơn, u nhú ngược, u cận hạch). – Vị trí và dung tích: Bàng quang là tạng rỗng nằm dưới phúc mạc, có chức năng chứa và tống xuất nước tiểu. Dung tích chứa ở người lớn thường khoảng 300–500 mL, thay đổi theo tuổi và mức độ căng. Khi rỗng, bàng quang nằm trong tiểu khung, sau xương mu và trên hoành chậu; ở nam nằm trước trực tràng, ở nữ nằm trước âm đạo và dưới tử cung. Khi căng, vòm bàng quang vượt lên trên khớp mu vào ổ bụng dưới. Ở trẻ nhỏ, bàng quang nằm cao hơn và hạ dần xuống tiểu khung khi trẻ lớn lên. – Hình thể: Khi rỗng, bàng quang gần dạng tứ diện, gồm đỉnh, đáy (mặt sau), mặt trên và hai mặt dưới-bên: – Phúc mạc: Phúc mạc phủ mặt trên bàng quang rồi phản chiếu lên thành bụng trước; phía sau, phúc mạc phản chiếu lên tử cung ở nữ, tạo túi cùng bàng quang-tử cung, và lên trực tràng ở nam, tạo túi cùng trực tràng-bàng quang. – Thành bàng quang: Gồm niêm mạc, lớp dưới niêm mạc, lớp cơ và lớp ngoài: – Đặc điểm hình ảnh cắt lớp vi tính: – Các khoang vùng chậu: – Tương quan theo giới: – Vai trò và độ nhạy: Chụp niệu đồ tĩnh mạch (UIV) hoặc chụp bàng quang cản quang có độ nhạy hạn chế, chỉ phát hiện khoảng 60% tổn thương do các khối u nhỏ dễ bị che lấp khi bàng quang chứa đầy thuốc cản quang. – Dấu hiệu dày thành bàng quang bất thường: Lớp mỡ và tổ chức liên kết quanh bàng quang tạo nên một đường sáng mỏng bao quanh thành bàng quang; dựa vào đường ranh giới giải phẫu này, có thể đánh giá bề dày thành bàng quang và phát hiện vùng dày thành khu trú hoặc bất đối xứng trên phim có thuốc cản quang. – Dấu hiệu khuyết thuốc trong lòng bàng quang: – Dấu hiệu thể thâm nhiễm: Thành bàng quang bị thâm nhiễm cứng đờ, mất tính mềm mại và không thay đổi hình dạng trên các phim chụp ở các mức độ căng khác nhau hoặc sau khi đi tiểu; tổn thương thường biểu hiện dạng mảng phẳng hoặc dày thành khu trú kém co giãn hơn là khối sùi rõ vào lòng bàng quang. – Đánh giá chức năng bài tiết của thận: Khi u xâm lấn lỗ niệu quản gây tắc nghẽn và ứ nước thận, chụp niệu đồ tĩnh mạch cho phép đánh giá mức độ suy giảm chức năng bài tiết thông qua dấu hiệu chậm bài tiết thuốc cản quang, chậm ngấm thuốc nhu mô hoặc hình ảnh thận câm trên các phim chụp muộn. – Hình thái tổn thương: Trên cắt lớp vi tính có tiêm thuốc cản quang (đặc biệt ở thì tĩnh mạch cửa và thì bài tiết), u bàng quang biểu hiện dưới ba dạng hình thái chính: – Tỷ trọng và tính chất ngấm thuốc: – Vị trí phân bố: Tổn thương có thể gặp ở bất kỳ vị trí nào trên thành bàng quang như thành bên, đáy, vùng tam giác hoặc đỉnh (vòm) bàng quang; trong đó vùng tam giác và hai thành bên là vị trí hay gặp nhất của ung thư biểu mô đường niệu, còn vùng đỉnh gợi ý tổn thương phát sinh từ ống niệu rốn. => Case lâm sàng 0: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: => Case lâm sàng 4: => Case lâm sàng 5: – Dấu hiệu vôi hóa: – Số lượng và đặc điểm chân bám: – U phát triển trong túi thừa bàng quang: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: – Dạng dày thành đều giả viêm: – Hình ảnh cục máu đông đi kèm: * Đánh giá xâm lấn: – Xâm lấn lớp mỡ quanh bàng quang: – Xâm lấn túi tinh: – Xâm lấn tuyến tiền liệt: – Xâm lấn thành bụng trước: – Xâm lấn đại tràng sigma: – Xâm lấn niệu quản: – Xâm lấn phần mềm và thành chậu: – Di căn hạch vùng và hạch xa: – Di căn xương: – Hình thái và cấu trúc âm: Khối mô mềm có cấu trúc âm trung bình (đồng âm hoặc hơi tăng âm nhẹ so với thành bàng quang, tương phản rõ với dịch nước tiểu trống âm), điển hình có dạng chồi nhú nhiều thùy như lá cây dương sỉ nhô từ niêm mạc vào trong lòng bàng quang. – Tính chất: – Số lượng và phân bố: Có thể xuất hiện đơn độc hoặc đa ổ tại nhiều vị trí khác nhau trên thành bàng quang (cần khảo sát toàn bộ chu vi bàng quang ở cả mặt cắt ngang và mặt cắt dọc). – Hạn chế và cạm bẫy kỹ thuật: – Siêu âm Doppler màu và Doppler năng lượng: => Case lâm sàng 1: – Dấu hiệu vôi hóa trên siêu âm: – Hình ảnh cục máu đông đi kèm trên siêu âm: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: * Đánh giá xâm lấn: – Xâm lấn niệu quản: – Xâm lấn tuyến tiền liệt: => Case lâm sàng 1: – Đánh giá xâm lấn xuyên thành và các cơ quan lân cận trên siêu âm: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: => Case lâm sàng 4: => Case lâm sàng 5: => Case lâm sàng 6: => Case lâm sàng 7: => Case lâm sàng 8: => Case lâm sàng 9: – Vai trò chung: Cộng hưởng từ đa thông số (kết hợp T2W độ phân giải cao, DWI và tiêm thuốc đối quang từ động học DCE) là phương thức hình ảnh chính xác nhất hiện nay để đánh giá giai đoạn tại chỗ của ung thư bàng quang, đặc biệt trong việc phân biệt tổn thương chưa xâm lấn cơ (giai đoạn ≤ T1) với tổn thương đã xâm lấn lớp cơ bàng quang (giai đoạn ≥ T2) dựa trên thang điểm VI-RADS (Vesical Imaging-Reporting and Data System). – Chuỗi xung T1W: – Chuỗi xung T2W: – Chuỗi xung khuếch tán (DWI và bản đồ ADC): – Chuỗi xung T1W sau tiêm thuốc đối quang từ động học (DCE): – Đánh giá xâm lấn cơ quan lân cận và hạch vùng: Các mặt phẳng đứng dọc và trán trên T2W kết hợp DCE đánh giá rõ xâm lấn trực tiếp sang túi tinh, tuyến tiền liệt, tử => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: u trong túi thừa – Đánh giá di căn hạch trên cộng hưởng từ: * T (Khối u nguyên phát) – TX: Không đánh giá được khối u nguyên phát. * N – NX: Không đánh giá được hạch vùng. * M – M0: Không có bằng chứng di căn xa. – Đặc điểm bám dính: Thường lắng đọng ở vùng thấp của bàng quang, hoàn toàn không có cuống mạch hay diện bám dính liên tục với lớp niêm mạc thành bàng quang. => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: – Đặc điểm trên cắt lớp vi tính và cộng hưởng từ (CT/MRI): Cục máu đông thường có tỷ trọng tự nhiên cao (khoảng 50–80 HU trên CT trước tiêm) hoặc tăng tín hiệu tự nhiên trên chuỗi xung T1W của MRI (ở giai đoạn bán cấp do hiệu ứng methemoglobin); đặc điểm quyết định là tổn thương hoàn toàn không ngấm thuốc cản quang hay đối quang từ ở bất kỳ thì khảo sát nào. => Case lâm sàng 1: – Ung thư cổ tử cung xâm lấn bàng quang: – Phì đại tuyến tiền liệt lành tính đè đẩy bàng quang: – Ung thư tuyến tiền liệt xâm lấn bàng quang: – Ung thư đại tràng sigma hoặc trực tràng xâm lấn bàng quang: – Bản chất bệnh học: Là tổn thương tăng sinh lành tính dạng u (không có khả năng di căn xa nhưng có thể xâm lấn tại chỗ), đặc trưng bởi sự tăng sinh của các nguyên bào sợi cơ hình thoi kèm thâm nhiễm nhiều tế bào viêm (lympho bào, tương bào, bạch cầu ái toan) trên nền mô đệm phù nề giàu mạch máu. – Dịch tễ và lâm sàng: – Vị trí và hình thái đại thể: – Đặc điểm chẩn đoán hình ảnh: => Case lâm sàng 1: – Cơ chế & Lâm sàng: Viêm bàng quang xuất huyết cấp hoặc mạn tính phát triển sau hóa trị (toàn thân hoặc tại chỗ) hoặc xạ trị vùng chậu (điều trị ung thư bàng quang, buồng trứng, cổ tử cung…). Tia xạ gây viêm nội mạc mạch máu tắc nghẽn, phù nề và xơ hóa lớp cơ; triệu chứng cấp thường xuất hiện sau 4–6 tuần (tiểu buốt, đái máu nhẹ và thoáng qua), tổn thương mạn tính có thể xuất hiện muộn sau nhiều tháng/năm. – Đặc điểm CĐHA & Phân biệt: – Dịch tễ & Bệnh học: Chiếm 1–15% ở phụ nữ lạc nội mạc tử cung (vị trí phổ biến nhất của hệ tiết niệu); thường gặp ở nữ độ tuổi sinh đẻ, đau hạ vị hoặc tiểu khó theo chu kỳ kinh, chỉ 20% có đái máu theo chu kỳ. Khu trú điển hình ở thành sau hoặc đỉnh bàng quang (túi cùng bàng quang – tử cung), phát triển từ thanh mạc ngoài thâm nhiễm vào lớp cơ detrusor và hiếm khi xuyên qua niêm mạc. – Đặc điểm CĐHA & Phân biệt: => Case lâm sàng 1: – Hình thái & Phân bố: Dày thành bàng quang lan tỏa, đồng tâm và đối xứng (đôi khi khu trú dạng giả polyp do thông tiểu lâu ngày); bề mặt niêm mạc nhẵn hoặc gợn sóng nhẹ do phù nề, giữ nguyên tính mềm mại và thay đổi theo độ căng nước tiểu (khác với thành dày cứng đờ, bất đối xứng, bờ sùi loét của ung thư bàng quang). – Đặc điểm CĐHA & Phân biệt: – Dịch tễ & Bệnh học: U trung mô lành tính hiếm gặp nhất (chiếm 0,4% u bàng quang). Gặp ở tuổi 22–78, nữ nhiều hơn nam (ưu thế ở tuổi sinh đẻ, liên quan đến estrogen). Kích thước từ vài mm đến 30 cm. – Đặc điểm CĐHA & Phân biệt: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: => Case lâm sàng 4: * Nguyên tắc điều trị theo giai đoạn (phân nhóm dựa trên mức độ xâm lấn lớp cơ) – Ung thư bàng quang chưa xâm lấn lớp cơ (NMIBC – giai đoạn Ta, Tis, T1): * Tiên lượng và Theo dõi sau điều trị – Các yếu tố tiên lượng chính:* Mô bệnh học
+ Tổn thương gồm hai hình thái chính là thể nhú (thường gặp, độ ác thấp đến cao, khu trú nông) và thể phẳng (như ung thư biểu mô tại chỗ, độ ác cao, dễ xâm lấn sâu).
+ U có thể biệt hóa dị hướng thành dạng vảy, tuyến hoặc vi nhú; các biến thể này liên quan đến tiên lượng xấu và nguy cơ di căn sớm.
+ Thể ống niệu rốn khu trú ở đỉnh và thành trước bàng quang, thường tạo khối hỗn hợp đặc – nang chứa dịch nhầy kèm nốt vôi hóa đặc trưng.
+ Thể không liên quan ống niệu rốn thường gặp trên nền lộn bàng quang hoặc chuyển sản tuyến mạn tính, hay nằm ở vùng đáy và thành bên.II. Giải phẫu
* Giải phẫu đại thể
+ Mặt trên lồi khi bàng quang căng, lõm khi bàng quang rỗng và được phúc mạc phủ.
+ Hai mặt dưới-bên tiếp giáp với các cấu trúc của thành chậu và hoành chậu.
+ Mặt đáy hướng ra sau, liên quan với túi tinh và bóng ống dẫn tinh ở nam, với thành trước âm đạo ở nữ; trực tràng nằm phía sau bàng quang ở nam.
+ Đỉnh bàng quang hướng ra trước và tiếp nối với dây chằng rốn giữa, di tích của ống niệu rốn, chạy đến rốn.
+ Niêm mạc gồm biểu mô chuyển tiếp và lớp đệm bên dưới.
+ Lớp dưới niêm mạc không tách biệt rõ, đặc biệt ở vùng tam giác bàng quang.
+ Lớp cơ detrusor gồm các bó cơ trơn đan xen; thường được mô tả thành lớp dọc trong, lớp vòng giữa và lớp dọc ngoài, nhưng các lớp không phân định rõ.
+ Lớp ngoài là thanh mạc ở vùng được phúc mạc phủ và áo ngoài bằng mô liên kết ở các vùng còn lại.* Giải phẫu CLVT
+ Trên mặt phẳng ngang, bàng quang nằm giữa tiểu khung, ngay sau khớp mu và phần lớn nằm ngoài phúc mạc; khi căng, vòm bàng quang vượt lên trên khớp mu vào ổ bụng dưới.
+ Mặt phẳng đứng dọc và mặt phẳng trán giúp nhận định tương quan trước-sau, từ vòm đến đáy bàng quang, cũng như các túi cùng phúc mạc.
+ Các khoang phúc mạc gồm hố trên bàng quang; ở nữ có túi cùng bàng quang-tử cung và túi cùng trực tràng-tử cung (túi cùng Douglas), còn ở nam có túi cùng trực tràng-bàng quang.
+ Các khoang ngoài phúc mạc gồm khoang trước bàng quang (khoang Retzius), khoang quanh bàng quang, khoang trước xương cùng, khoang quanh trực tràng và hố ngồi-trực tràng.
+ Phân biệt khoang phúc mạc với khoang ngoài phúc mạc giúp định khu dịch hoặc tổn thương lan trong tiểu khung.
+ Ở nữ, bàng quang nằm trước tử cung và âm đạo; túi cùng bàng quang-tử cung nằm phía trước tử cung, còn túi cùng Douglas nằm giữa tử cung và trực tràng.
+ Ở nam, tuyến tiền liệt nằm dưới cổ bàng quang; túi tinh nằm phía sau đáy bàng quang, trước trực tràng.III. Chẩn đoán x-quang
+ Khối u biểu hiện dạng ổ khuyết thuốc cản quang cố định bám thành, bờ không đều, có dạng nhú hoặc sùi dạng súp lơ nhô vào lòng bàng quang; trên phim đối quang kép hoặc thì bài tiết sớm, thuốc cản quang len vào các khe nhú giúp làm rõ bề mặt tổn thương.
+ Tổn thương vùng tam giác bàng quang xâm lấn hoặc đè ép lỗ đổ niệu quản gây tắc nghẽn đường bài xuất, biểu hiện bằng giãn đài bể thận và niệu quản phía trên cùng bên.
+ Cạm bẫy: Cần phân biệt ổ khuyết thuốc do u với cục máu đông trong lòng bàng quang (di động khi thay đổi tư thế, không có cuống bám thành) và hình khuyết thuốc bờ nhẵn đối xứng ở vùng đáy do phì đại tuyến tiền liệt đội lồi.IV. Chẩn đoán CLVT
+ Dạng polyp (dạng chồi sùi): Khối mô mềm có cuống hoặc chân bám rộng nhô từ thành bàng quang vào trong lòng chứa nước tiểu, bờ không đều hoặc dạng súp lơ; dễ nhận diện nhờ tương phản giữa khối u ngấm thuốc với dịch nước tiểu giảm tỷ trọng ở thì tĩnh mạch hoặc tạo ổ khuyết thuốc cố định ở thì bài tiết.
+ Dạng thâm nhiễm: Vùng dày thành bàng quang khu trú hoặc lan tỏa bất đối xứng, làm mất tính mềm mại của thành và khó phân biệt với vùng dày thành phản ứng do viêm hoặc phì đại cơ bàng quang nếu chưa xâm lấn ra lớp mỡ ngoài thanh mạc.
+ Dạng hỗn hợp: Tổn thương vừa có phần chồi sùi nhô vào lòng bàng quang vừa kèm theo dày thâm nhiễm thành tại vị trí chân bám, thường gặp ở các khối u tiến triển có nguy cơ xâm lấn lớp cơ cao.
+ Trên phim trước tiêm, tổn thương có tỷ trọng mô mềm đồng nhất khoảng 30–40 HU (tương đương hoặc hơi cao hơn tỷ trọng cơ thành bàng quang và cao hơn rõ rệt so với nước tiểu), thường không kèm xuất huyết tự nhiên bên trong như cục máu đông.
+ Sau tiêm thuốc cản quang, khối u ngấm thuốc rõ đạt khoảng 70–90 HU (tăng > 20–30 HU so với trước tiêm) và đạt đỉnh sớm ở thì vỏ tủy hoặc thì tĩnh mạch cửa (khoảng 60–70 giây sau tiêm) do tân sinh mạch; tính chất ngấm thuốc giúp phân biệt u với cục máu đông hoặc cặn lắng không ngấm thuốc, đồng thời định hướng độ sâu xâm lấn lớp cơ khi chân u ngấm thuốc sớm hơn lớp cơ lành.
+ Gặp ở khoảng 5% trường hợp ung thư biểu mô đường niệu trên cắt lớp vi tính không tiêm thuốc cản quang; vôi hóa thường dạng nốt nhỏ, dạng chấm hoặc dạng mảng mỏng đóng vảy bao phủ trên bề mặt các nhú u (encrustation) do lắng đọng muối calci từ nước tiểu trên vùng niêm mạc u hoại tử hoặc loét.
+ Cạm bẫy: Cần lưu ý kiểu vôi hóa lấm tấm hoặc dạng viền nằm bên trong khối mô mềm ở vùng đỉnh bàng quang gợi ý ung thư biểu mô tuyến ống niệu rốn, và phân biệt vôi hóa bề mặt khối u với sỏi bàng quang (di động theo tư thế, nằm tự do trong lòng bàng quang) hoặc vôi hóa thành bàng quang do nhiễm sán máng, lao.
+ Khối u có thể xuất hiện đơn độc hoặc đa ổ đồng thời trên thành bàng quang (và cần khảo sát toàn bộ đường tiết niệu trên ở thì bài tiết để loại trừ tổn thương phối hợp tại đài bể thận, niệu quản).
+ Diện bám thành thay đổi từ dạng có cuống mảnh (thường gặp ở u nhú nông, ít xâm lấn cơ) đến dạng chân bám rộng hoặc phẳng (thường gặp ở thể thâm nhiễm, nguy cơ xâm lấn lớp cơ cao hơn).
+ Ở giai đoạn sớm hoặc thể phẳng tại chỗ, cắt lớp vi tính có thể chỉ ghi nhận vùng dày thành bàng quang khu trú hoặc bất đối xứng kín đáo, dễ bị bỏ sót nếu bàng quang căng kém hoặc chỉ khảo sát ở một thì.
+ Khối u có thể khởi phát nguyên phát bên trong túi thừa bàng quang (thường là túi thừa mắc phải do tắc nghẽn đường ra) hoặc lan từ thành bàng quang kế cận vào cổ túi thừa, biểu hiện dạng khối mô mềm ngấm thuốc bám thành túi thừa hoặc tạo ổ khuyết thuốc ở thì bài tiết.
+ Điểm lưu ý thực hành quan trọng là thành túi thừa bàng quang thiếu lớp cơ trơn thực thụ (chỉ gồm lớp niêm mạc thoát vị qua các bó cơ detrusor), do đó khối u trong túi thừa thường xâm lấn trực tiếp ra lớp mỡ quanh bàng quang mà không trải qua giai đoạn xâm lấn cơ (giai đoạn T2), làm tăng nguy cơ tiến triển giai đoạn T3 sớm và tiên lượng xấu hơn.
+ Khối u biểu hiện dưới dạng dày thành bàng quang lan tỏa hoặc đồng tâm tương đối đều, bề mặt niêm mạc tương đối nhẵn mà không tạo khối chồi sùi rõ vào lòng bàng quang, thường gặp ở ung thư biểu mô tại chỗ hoặc thể thâm nhiễm dưới niêm mạc lan rộng.
+ Cạm bẫy thường gặp là dễ nhầm lẫn với dày thành phản ứng do viêm bàng quang cấp hoặc mạn tính; cần nghĩ đến tổn thương ác tính khi thành bàng quang dày cứng kém giãn nở, ngấm thuốc mạnh sớm ở lớp niêm mạc – dưới niêm mạc trên thì tĩnh mạch cửa hoặc kèm thâm nhiễm lớp mỡ quanh bàng quang khu trú không tương xứng với lâm sàng nhiễm trùng.
+ Khối u bàng quang dễ hoại tử, loét bề mặt và gây chảy máu vào lòng bàng quang, tạo nên các cục máu đông tự do hoặc lắng đọng ở vùng thấp, đôi khi bao phủ hoặc che khuất phần chân bám của tổn thương.
+ Trên cắt lớp vi tính trước tiêm, cục máu đông mới thường có tỷ trọng cao tự nhiên (khoảng 50–80 HU), cao hơn rõ rệt so với dịch nước tiểu và cao hơn tỷ trọng mô mềm của khối u (khoảng 30–40 HU); sau tiêm thuốc cản quang, cục máu đông hoàn toàn không ngấm thuốc và có thể thay đổi vị trí khi chụp ở tư thế nằm sấp hoặc nằm nghiêng.
+ Khối u phá vỡ liên tục bờ ngoài thanh mạc của thành bàng quang kèm theo thâm nhiễm dạng dải mờ hoặc các nốt mô mềm lan vào lớp mỡ quanh bàng quang (tương ứng giai đoạn T3b đại thể).
+ Cạm bẫy: Cắt lớp vi tính khó phân biệt thâm nhiễm mỡ quanh bàng quang do u xâm lấn thực sự với phản ứng viêm phù nề, tăng tưới máu sau sinh thiết hoặc cắt đốt nội soi qua niệu đạo (TURBT); cần đối chiếu tiền sử can thiệp gần đây và tránh đánh giá quá mức giai đoạn ngay sau thủ thuật.
+ Bình thường, túi tinh nằm phía sau đáy bàng quang, tạo một góc nhọn với mặt sau bàng quang (góc bàng quang – túi tinh), có lớp mỡ phân cách rõ và di động khi thay đổi tư thế.
+ Tổn thương xâm lấn túi tinh (tương ứng giai đoạn T4a ở nam giới) được xác định trên cắt lớp vi tính khi xuất hiện đồng thời hai dấu hiệu: xóa mất lớp mỡ phân cách giữa thành sau bàng quang và túi tinh, kèm theo làm tù góc bàng quang – túi tinh (thường đi kèm dày khu trú hoặc tăng kích thước bất đối xứng túi tinh).
+ Cạm bẫy: Khi bàng quang quá căng hoặc ở tư thế nằm ngửa, thành sau bàng quang ép ra sau có thể làm hẹp hoặc xóa giả lớp mỡ giữa bàng quang và túi tinh; chụp bổ sung ở tư thế nằm sấp giúp tách rời các cấu trúc di động này nếu chưa có xâm lấn thực sự.
+ Khó đánh giá chính xác trên cắt lớp vi tính do độ tương phản mô mềm hạn chế giữa thành cổ bàng quang và nền tuyến tiền liệt (đặc biệt ở người cao tuổi có phì đại lành tính kèm theo); tổn thương tương ứng giai đoạn T4a ở nam giới khi khối u xâm lấn trực tiếp qua nhu mô tuyến.
+ Dấu hiệu gợi ý bao gồm mất lớp mỡ hoặc mất ranh giới giải phẫu giữa cổ – đáy bàng quang với nền tuyến tiền liệt, phì đại không đối xứng một thùy tuyến kèm vùng ngấm thuốc bất thường không đồng nhất và đè đẩy lệch trục niệu đạo tuyến tiền liệt (nên ưu tiên cộng hưởng từ khi cần xác định ranh giới xâm lấn nhu mô tuyến).
+ Gặp ở các khối u lớn vùng đỉnh hoặc thành trước bàng quang (đặc biệt là ung thư biểu mô tuyến ống niệu rốn) phát triển xuyên qua thanh mạc và khoang trước bàng quang vào các cơ thẳng bụng (tương ứng giai đoạn T4b).
+ Hình ảnh biểu hiện bằng khối mô mềm liên tục từ thành trước bàng quang xóa mất lớp mỡ khoang Retzius, gây dày khu trú, mất liên tục cân cơ hoặc ngấm thuốc bất thường trong cơ thành bụng trước.
+ Cạm bẫy: Sẹo mổ cũ đường giữa dưới rốn tạo dải mô xơ kéo co và dày bất đối xứng cân cơ thành bụng trước, dễ gây nhầm lẫn với xâm lấn u thực sự nếu không đối chiếu với ranh giới khoang trước bàng quang và tiền sử phẫu thuật.
+ Gặp ở các khối u lớn vùng đỉnh hoặc mặt trên – sau bàng quang phát triển xuyên qua lớp thanh mạc phúc mạc (tương ứng giai đoạn T4b khi xâm lấn trực tiếp thành ruột).
+ Hình ảnh cắt lớp vi tính cho thấy khối mô mềm liên tục xóa mất lớp mỡ khoang phúc mạc vùng hố trên bàng quang hoặc túi cùng, gây dày thành khu trú và dính cố định quai đại tràng sigma vào vòm bàng quang (nên đánh giá trên mặt phẳng đứng dọc và mặt phẳng trán, kết hợp phân biệt với dính do viêm túi thừa đại tràng sigma).
+ Thường gặp ở các khối u vùng tam giác hoặc quanh lỗ đổ niệu quản, gây hẹp tắc dòng chảy nước tiểu dẫn đến giãn niệu quản và đài bể thận cùng bên phía trên.
+ Trên cắt lớp vi tính thì tĩnh mạch cửa và thì bài tiết, tổn thương biểu hiện bằng dày thành đoạn niệu quản nội thành hoặc xuất hiện tổ chức mô mềm ngấm thuốc lấp đầy lòng niệu quản đoạn tận đang giãn, kèm theo chậm bài tiết thuốc cản quang ở thận cùng bên.
+ Khối u phát triển lan rộng xuyên qua lớp mỡ quanh bàng quang để xâm lấn trực tiếp vào các cơ thành chậu (như cơ bịt trong, cơ nâng hậu môn) hoặc thành bụng trước, tương ứng giai đoạn T4b trong phân loại TNM.
+ Trên cắt lớp vi tính, tổn thương biểu hiện bằng khối mô mềm liên tục từ thành bàng quang xóa mất hoàn toàn lớp mỡ phân cách với thành chậu, gây phì đại khu trú, mất ranh giới hoặc ngấm thuốc bất thường bên trong các bó cơ vùng chậu (cần phân biệt với thâm nhiễm phù nề phản ứng hoặc biến đổi xơ hóa sau xạ trị vùng chậu).
+ Các nhóm hạch vùng thường gặp bao gồm hạch bịt, hạch dọc bó mạch chậu trong, chậu ngoài và hạch trước xương cùng (tương ứng giai đoạn N1 khi di căn đơn độc một hạch tiểu khung thực sự, N2 khi di căn nhiều hạch tiểu khung); trong khi di căn hạch dọc bó mạch chậu gốc được xếp vào nhóm N3 và hạch cạnh động mạch chủ bụng thuộc nhóm di căn xa (M1).
+ Trên cắt lớp vi tính, hạch nghi ngờ ác tính được xác định khi đường kính trục ngắn vượt quá ngưỡng kích thước (thường > 8 mm ở hạch vùng chậu và > 10 mm ở hạch sau phúc mạc), kèm theo hình dạng tròn mất rốn mỡ, bờ không đều, hợp nhất thành đám hoặc hoại tử trung tâm.
+ Cạm bẫy: Cắt lớp vi tính có độ nhạy hạn chế đối với các vi di căn trong hạch có kích thước bình thường (< 8 mm), đồng thời dễ dương tính giả ở các hạch viêm phản ứng tăng kích thước sau sinh thiết hoặc cắt đốt nội soi qua niệu đạo.
+ Thường gặp ở cột sống thắt lưng – cùng, khung chậu, xương sườn và đầu trên xương đùi (tương ứng giai đoạn di căn xa M1b).
+ Trên cắt lớp vi tính cửa sổ xương, tổn thương biểu hiện dưới ba dạng hình thái: tiêu xương phá hủy vỏ xương (thường gặp nhất trong ung thư biểu mô đường niệu), đặc xương (tạo xương) hoặc hỗn hợp, đôi khi kèm theo khối mô mềm xâm lấn phần mềm cạnh xương hoặc gãy xương bệnh lý.
+ Cạm bẫy: Cắt lớp vi tính có độ nhạy hạn chế trong phát hiện các ổ di căn tủy xương giai đoạn sớm khi chưa gây biến đổi cấu trúc bè xương; cần phối hợp xạ hình xương hoặc cộng hưởng từ khi nghi ngờ di căn xương trên lâm sàng (đau xương khu trú, tăng phosphatase kiềm) mà hình ảnh cắt lớp vi tính chưa rõ ràng.V. Chẩn đoán siêu âm
+ Tổn thương bám cố định vào thành bàng quang và không di động khi thay đổi tư thế bệnh nhân (giúp phân biệt với cục máu đông hoặc cặn lắng tự do trong lòng bàng quang).
+ Bờ tổn thương có thể nhẵn đều hoặc sù sì, chia múi; diện bám thay đổi từ dạng có cuống mảnh khu trú (thường gặp ở u nhú nông) đến dạng chân bám rộng hoặc mảng dày thành khu trú (gợi ý xu hướng xâm lấn sâu hơn).
+ Khó phát hiện các tổn thương phẳng tại chỗ hoặc các u nhú kích thước nhỏ (< 5 mm), đặc biệt ở vùng cổ và đỉnh (vòm) bàng quang do vùng mù đầu dò ngay dưới khớp mu và ảnh giả đa âm phản xạ từ thành bụng trước.
+ Cần chuẩn bị bàng quang căng nước tiểu vừa đủ (khoảng 250–350 mL): nếu bàng quang quá xẹp, niêm mạc gấp nếp dễ tạo hình giả u hoặc che lấp u nhỏ; nếu quá căng, khối u phẳng bị ép dẹt sát thành gây bỏ sót.
+ Thường ghi nhận tín hiệu tăng sinh mạch máu bên trong khối u hoặc các nhánh mạch nuôi đi vào từ vùng cuống và chân bám thành bàng quang (phổ Doppler động mạch có trở kháng thấp do tân sinh mạch ác tính).
+ Dấu hiệu hiện diện dòng chảy nội u giúp phân biệt chắc chắn khối u với cục máu đông hoặc cặn lắng trong lòng bàng quang (luôn vô mạch hoàn toàn), đồng thời mức độ tăng sinh mạch tại nền chân u góp phần gợi ý độ ác tính và xu hướng xâm lấn sâu.
+ Cạm bẫy: Các khối u kích thước quá nhỏ (< 5 mm), u nhú nông độ ác thấp hoặc tổn thương nằm quá sâu ở thành sau dưới dễ cho tín hiệu Doppler âm tính giả nếu đặt thang vận tốc màu (PRF) quá cao hoặc độ khuếch đại màu chưa tối ưu.
+ Có thể gặp các ổ vôi hóa dạng chấm, nốt nhỏ hoặc dải đường tăng âm mạnh nằm ở ngoại vi (đóng vảy trên bề mặt các nhú u) hoặc ở trung tâm khối u (thường gợi ý ung thư biểu mô tuyến ống niệu rốn ở vùng đỉnh bàng quang), đi kèm dải bóng lưng phía sau nếu kích thước vôi hóa đủ lớn.
+ Cạm bẫy: Cần phân biệt u bàng quang có vôi hóa bề mặt với sỏi bàng quang nằm tự do hoặc kẹt túi thừa (sỏi thường tạo dải bóng lưng rõ nét, đồng nhất hơn và di động khi thay đổi tư thế bệnh nhân, không có tín hiệu mạch Doppler xung quanh).
+ Khối u bàng quang dễ hoại tử, loét bề mặt gây chảy máu vào lòng bàng quang, tạo nên các cục máu đông với cấu trúc hồi âm thay đổi tùy giai đoạn thoái hóa: cục máu đông mới thường tăng âm tương đối đồng nhất, trong khi cục máu đông cũ hoặc ly giải dần có cấu trúc âm hỗn hợp, giảm âm dạng lưới hoặc dạng nang.
+ Đặc điểm phân biệt cốt lõi với khối u là cục máu đông không có cuống bám dính vào thành bàng quang, di động tự do hoặc lăn về vùng thấp khi thay đổi tư thế bệnh nhân (nghiêng trái, nghiêng phải) và hoàn toàn không có tín hiệu mạch máu bên trong trên siêu âm Doppler màu.
+ Cạm bẫy: Cục máu đông lớn lắng đọng tại vùng thấp có thể phủ kín hoặc che khuất các khối u nhỏ nằm ở thành sau dưới bàng quang; cần cho bệnh nhân nghiêng người hoặc lắc nhẹ vùng hạ vị để tách cục máu đông khỏi bề mặt niêm mạc trước khi kết luận.
+ Khối u vùng tam giác hoặc thành sau – bên bàng quang phát triển chèn ép hoặc xâm lấn trực tiếp vào lỗ đổ và đoạn niệu quản nội thành, biểu hiện trên siêu âm bằng cấu trúc mô mềm tăng âm nhẹ hoặc đồng âm lấp đầy lòng niệu quản đoạn tận đang giãn kèm theo dày thành niệu quản khu trú.
+ Hậu quả tắc nghẽn dòng chảy nước tiểu gây giãn niệu quản đoạn trên và giãn đài bể thận cùng bên ở nhiều mức độ; trên siêu âm Doppler màu thường ghi nhận mất hoặc giảm rõ rệt tia phụt nước tiểu (ureteral jet) từ lỗ đổ niệu quản bên tổn thương vào lòng bàng quang.
+ Cạm bẫy: Dấu hiệu ứ nước thận và giãn niệu quản cùng bên có giá trị gợi ý cao tổn thương xâm lấn sâu đến lớp cơ (giai đoạn T2 trở lên), tuy nhiên cần khảo sát cẩn thận toàn bộ đường tiết niệu trên để loại trừ khối u đường niệu nguyên phát đồng thời tại đoạn niệu quản chậu gây tắc nghẽn từ bên trong.
+ Khối u ở vùng cổ hoặc đáy bàng quang phát triển xuyên qua thành dưới bàng quang để xâm lấn trực tiếp vào nền tuyến tiền liệt (tương ứng giai đoạn T4a ở nam giới).
+ Trên siêu âm qua đường bụng và đặc biệt rõ hơn trên siêu âm qua trực tràng, tổn thương biểu hiện bằng mất tính liên tục của đường tăng âm mỏng phân cách giữa cổ – đáy bàng quang với tuyến tiền liệt, kèm theo vùng cấu trúc âm không đồng nhất, phì đại bất đối xứng một thùy tuyến, tăng sinh mạch bất thường trên Doppler và đè đẩy lệch trục niệu đạo tuyến tiền liệt.
+ Cạm bẫy: Phì đại lành tính tuyến tiền liệt (nhất là phì đại thùy giữa đội lồi vào lòng cổ bàng quang) thường tạo khối nhô lên dưới niêm mạc vùng đáy bàng quang nhưng vẫn giữ nguyên lớp niêm mạc phủ nhẵn đều và ranh giới giải phẫu rõ, cần phân biệt cẩn thận để tránh chẩn đoán nhầm là u bàng quang xâm lấn hoặc u nguyên phát đội từ dưới lên.
+ Khối u xâm lấn sâu xuyên qua toàn bộ bề dày lớp cơ thành bàng quang (giai đoạn T3 trở lên) biểu hiện bằng hình ảnh mất tính liên tục của dải tăng âm thanh mạc bao quanh thành bàng quang tại vị trí chân bám, kèm theo khối mô mềm giảm âm hoặc cấu trúc âm không đồng nhất lan trực tiếp ra lớp mỡ tăng âm quanh bàng quang.
+ Khi tổn thương tiến triển đến giai đoạn T4, siêu âm (đặc biệt khi kết hợp đầu dò qua đường trực tràng hoặc qua đường âm đạo) có thể phát hiện khối u xóa mất lớp mỡ phân cách và dính cố định vào các tạng lân cận như thành trước trực tràng, tử cung, âm đạo (giai đoạn T4a) hoặc lan trực tiếp vào cơ thành bụng trước vùng hạ vị và thành chậu (giai đoạn T4b).
+ Cạm bẫy: Siêu âm qua đường bụng có độ nhạy hạn chế trong phân biệt chính xác mức độ xâm lấn lớp cơ nông (T2a), cơ sâu (T2b) và xâm lấn vi thể ngoài lớp cơ (T3a), đồng thời dễ bị ảnh hưởng bởi bóng cản khí ruột, sẹo mổ cũ thành bụng trước hoặc thể trạng béo phì; do đó luôn cần chỉ định cắt lớp vi tính hoặc cộng hưởng từ đa thông số để đánh giá đầy đủ giai đoạn tại chỗ và hạch vùng trước điều trị.VI. Chẩn đoán MRI
+ Khối u có tín hiệu trung gian, đồng tín hiệu với lớp cơ thành bàng quang và cao hơn tín hiệu dịch nước tiểu, giúp đánh giá tốt ranh giới lớp mỡ quanh bàng quang (tăng tín hiệu trên T1W không xóa mỡ) và phát hiện hạch vùng chậu hoặc di căn xương.
+ Thành phần cục máu đông mới bao quanh khối u hoặc lắng đọng trong lòng bàng quang thường tăng tín hiệu trên T1W do hiệu ứng thuận từ của methemoglobin, giúp phân biệt với khối u thực sự.
+ Khối u có tín hiệu trung gian đến tăng nhẹ so với lớp cơ thành bàng quang (lớp cơ detrusor giảm tín hiệu rõ tạo dải viền đen liên tục bao quanh), nhờ đó T2W là chuỗi xung nền tảng để đánh giá tính toàn vẹn của lớp cơ: dải giảm tín hiệu lớp cơ còn liên tục gợi ý chưa xâm lấn cơ, trong khi khối u gián đoạn dải giảm tín hiệu này và lan xuyên vào thành bàng quang hoặc lớp mỡ quanh bàng quang xác định giai đoạn T2 trở lên.
+ Cần lưu ý phân biệt cuống u tăng sinh mạch hoặc phù nề lớp dưới niêm mạc (tăng tín hiệu trên T2W dưới chân u, tạo dấu hiệu “cuống trung tâm” đặc trưng của u nông) với xâm lấn cơ thực sự.
+ Khối u biểu hiện hạn chế khuếch tán rõ rệt (tăng tín hiệu mạnh trên DWI b cao và giảm tín hiệu tương ứng trên bản đồ ADC) do mật độ tế bào ác tính cao, tạo tương phản nổi bật trên nền nước tiểu bị xóa tín hiệu.
+ DWI giúp phát hiện các tổn thương kích thước nhỏ, tổn thương đa ổ, phân biệt chính xác mô u còn sót hoặc tái phát với biến đổi phù nề, xơ sẹo viêm sau cắt đốt nội soi qua niệu đạo (TURBT) hoặc xạ trị, đồng thời cải thiện độ chính xác đánh giá xâm lấn lớp cơ khi chân u hạn chế khuếch tán phá vỡ ranh giới lớp cơ.
+ Khối u ngấm thuốc đối quang từ sớm (ngay ở pha động mạch, khoảng 20–30 giây sau tiêm) và mạnh hơn rõ rệt so với lớp cơ thành bàng quang bình thường nhờ hiện tượng tân sinh mạch ác tính.
+ Phân tích động học ngấm thuốc giúp phân biệt tổn thương nông (chỉ lớp niêm mạc và cuống u ngấm thuốc sớm, lớp cơ bên dưới vẫn giữ nguyên ranh giới ngấm thuốc muộn) với tổn thương xâm lấn cơ (vùng ngấm thuốc sớm của khối u lan xuyên trực tiếp vào lớp cơ thành bàng quang); thành phần cục máu đông hoặc dịch hoại tử hoàn toàn không ngấm thuốc ở mọi thì.
+ Các nhóm hạch vùng cần khảo sát hệ thống bao gồm hạch bịt, hạch dọc bó mạch chậu trong, chậu ngoài và hạch trước xương cùng (tương ứng giai đoạn N1 khi di căn đơn độc một hạch tiểu khung thực sự, N2 khi di căn nhiều hạch tiểu khung); trong khi hạch dọc bó mạch chậu gốc được xếp vào nhóm N3 và hạch cạnh động mạch chủ bụng thuộc nhóm di căn xa (M1).
+ Trên chuỗi xung T1W, T2W kết hợp chuỗi xung khuếch tán (DWI), hạch nghi ngờ di căn được nhận diện khi đường kính trục ngắn vượt quá ngưỡng kích thước (> 8 mm đối với hạch vùng chậu và > 10 mm đối với hạch sau phúc mạc), kèm theo biến đổi hình thái sang dạng tròn, mất cấu trúc rốn mỡ trung tâm, bờ không đều, hoại tử trung tâm và hạn chế khuếch tán rõ rệt (tăng tín hiệu trên DWI b cao và giảm tín hiệu tương ứng trên bản đồ ADC).
+ Cạm bẫy: Tương tự cắt lớp vi tính, cộng hưởng từ thường quy vẫn có hạn chế trong việc phát hiện các ổ vi di căn bên trong hạch có kích thước bình thường (< 8 mm), đồng thời có thể dương tính giả ở các hạch viêm phản ứng tăng kích thước và hạn chế khuếch tán sau sinh thiết hoặc cắt đốt nội soi qua niệu đạo (TURBT).VII. Phân loại TNM (AJCC 8)
– T0: Không có bằng chứng khối u nguyên phát.
– Ta: Ung thư biểu mô nhú không xâm lấn (khu trú ở lớp biểu mô niêm mạc, chưa vượt qua màng đáy).
– Tis: Ung thư biểu mô tại chỗ – thể phẳng, độ ác tính cao, khu trú ở lớp biểu mô niêm mạc (không áp dụng cho u phát sinh trong túi thừa do thiếu lớp cơ).
– T1: Khối u xâm lấn qua màng đáy vào lớp đệm dưới niêm mạc (lamina propria), chưa xâm lấn lớp cơ bàng quang.
– T2: Khối u xâm lấn lớp cơ thành bàng quang (cơ detrusor):
+ T2a: Xâm lấn nửa trong của lớp cơ (lớp cơ nông).
+ T2b: Xâm lấn nửa ngoài của lớp cơ (lớp cơ sâu).
– T3: Khối u xâm lấn xuyên qua toàn bộ lớp cơ vào tổ chức mỡ quanh bàng quang:
+ T3a: Xâm lấn vi thể ngoài lớp cơ (chỉ xác định được trên mô bệnh học, chưa thấy rõ đại thể trên chẩn đoán hình ảnh).
+ T3b: Xâm lấn đại thể ngoài lớp cơ (tạo khối mô mềm hoặc thâm nhiễm nốt/dải rõ trong lớp mỡ quanh bàng quang trên cắt lớp vi tính hoặc cộng hưởng từ).
– T4: Khối u xâm lấn trực tiếp ra ngoài lớp mỡ quanh bàng quang vào các cơ quan hoặc thành vùng chậu:
+ T4a: Xâm lấn mô đệm tuyến tiền liệt, túi tinh (ở nam giới) hoặc tử cung, âm đạo (ở nữ giới).
+ T4b: Xâm lấn trực tiếp vào thành chậu, thành bụng trước hoặc các quai ruột lân cận (như trực tràng, đại tràng sigma).
– N0: Không có di căn hạch vùng.
– N1: Di căn đơn độc một hạch vùng trong tiểu khung thực sự (gồm hạch quanh bàng quang, hạch bịt, hạch dọc bó mạch chậu trong, chậu ngoài hoặc hạch trước xương cùng).
– N2: Di căn nhiều hạch vùng trong tiểu khung thực sự (gồm hạch quanh bàng quang, hạch bịt, hạch dọc bó mạch chậu trong, chậu ngoài hoặc hạch trước xương cùng).
– N3: Di căn hạch dọc bó mạch chậu gốc (một bên hoặc hai bên).
– M1: Có di căn xa, được chia thành hai phân nhóm theo AJCC phiên bản 8:
+ M1a: Di căn hạch ngoài vùng chậu (như hạch cạnh động mạch chủ bụng, hạch trung thất hoặc hạch trên đòn).
+ M1b: Di căn xa đến các tạng hoặc cơ quan khác ngoài hạch (thường gặp nhất là phổi, xương, gan, phúc mạc và hiếm gặp hơn là não).VIII. Phân biệt
* Khối máu tụ
– Tính di động: Dấu hiệu đặc trưng trên siêu âm là sự di động tự do (lăn hoặc trượt theo chiều trọng lực) khi yêu cầu bệnh nhân thay đổi tư thế (từ nằm ngửa sang nằm nghiêng).
– Đặc điểm tưới máu: Hoàn toàn vô mạch, không có bất kỳ tín hiệu mạch máu nào bên trong trên phổ siêu âm Doppler (giúp phân biệt rạch ròi với khối u bàng quang thường có cuống mạch trung tâm hoặc tăng sinh mạch ác tính).* Khối u xâm lấn
+ Khối u ác tính xuất phát từ cổ tử cung tiến triển lan ra phía trước, xóa mất lớp mỡ giải phẫu ngăn cách giữa cổ tử cung, thành trước âm đạo và đáy bàng quang.
+ Dấu hiệu chẩn đoán hình ảnh cốt lõi là hướng xâm lấn đi từ ngoài vào trong (thâm nhiễm từ lớp thanh mạc hoặc áo ngoài, phá hủy qua lớp cơ detrusor rồi mới lan tới niêm mạc bàng quang), trái ngược hoàn toàn với ung thư bàng quang nguyên phát (xuất phát từ niêm mạc lan ra ngoài). Trên cộng hưởng từ chuỗi xung T2W, dải giảm tín hiệu của lớp cơ thành sau bàng quang bị gián đoạn từ mặt ngoài vào, kèm theo phù nề lớp dưới niêm mạc dạng bọng nước (bullous edema); giai đoạn muộn có thể tạo đường rò bàng quang – âm đạo.
+ Sự tăng sinh lành tính của vùng chuyển tiếp và thùy giữa tuyến tiền liệt phát triển đội lồi lên trên vào vùng cổ và đáy bàng quang.
+ Trên siêu âm, cắt lớp vi tính hoặc niệu đồ tĩnh mạch, tổn thương tạo ổ khuyết thuốc lồi vào lòng bàng quang ở vị trí trung tâm, bờ nhẵn đều, đối xứng và liên tục với khối tuyến tiền liệt bên dưới; đặc biệt lớp niêm mạc bàng quang phủ bên trên khối lồi hoàn toàn nguyên vẹn, mềm mại, không có dấu hiệu thâm nhiễm cứng thành hay phá hủy lớp cơ.
+ Khối u ác tính xuất phát từ tuyến tiền liệt phá vỡ vỏ bao tuyến ở vùng đáy, xâm lấn trực tiếp lên vùng cổ bàng quang và vùng tam giác (dễ gây tắc nghẽn hai lỗ niệu quản dẫn đến ứ nước thận hai bên).
+ Trên cộng hưởng từ đa thông số, thành đáy bàng quang dày lên bất đối xứng dạng cục nốt hoặc mảng thâm nhiễm cứng đờ, giảm tín hiệu trên T2W, hạn chế khuếch tán trên DWI và xóa mất ranh giới giải phẫu với đáy tuyến tiền liệt; tổn thương thường ngấm thuốc kém hơn và muộn hơn so với ung thư biểu mô đường niệu nguyên phát, đồng thời hay đi kèm di căn hạch vùng chậu hoặc di căn xương dạng đặc xương.
+ Khối u ác tính từ ống tiêu hóa (thường là ung thư biểu mô tuyến đại tràng sigma hoặc trực tràng cao) phát triển lan ra phía trước, thâm nhiễm trực tiếp vào vòm hoặc thành sau bàng quang.
+ Trên cắt lớp vi tính và cộng hưởng từ, tổn thương biểu hiện bằng dày thành ruột lệch tâm dạng khối mô mềm mất lớp mỡ phân cách và dính cố định vào thành bàng quang kèm thâm nhiễm mỡ xung quanh; sự xuất hiện của bọt khí trong lòng bàng quang (ở bệnh nhân chưa từng đặt thông tiểu hoặc nội soi) kèm dày thành bàng quang khu trú là dấu hiệu đặc hiệu của biến chứng rò đại tràng – bàng quang hoặc trực tràng – bàng quang.* Viêm BQ giả u
+ Thường gặp ở người trẻ và người trưởng thành (tuổi trung bình khoảng 38–39 tuổi), tỷ lệ mắc ở nữ giới cao hơn nam giới; hiếm gặp ở người cao tuổi.
+ Biểu hiện lâm sàng thường gặp nhất là đái máu đại thể không đau (chiếm khoảng 70%), tiểu buốt, tiểu rắt, tiểu khó hoặc đau tức vùng hạ vị; một số trường hợp xuất hiện sau tiền sử nhiễm trùng tiết niệu, đặt thông tiểu hoặc can thiệp phẫu thuật vùng chậu.
+ Vị trí phổ biến nhất là ở vòm (đỉnh) bàng quang và thành sau hoặc thành bên (ít gặp ở vùng tam giác bàng quang, giúp gợi ý phân biệt với ung thư biểu mô đường niệu).
+ Kích thước tổn thương tương đối lớn lúc phát hiện (trung bình khoảng 4–5 cm).
+ Biểu hiện điển hình dưới dạng khối đơn độc dạng polyp có cuống hoặc chân bám rộng, lồi vào trong lòng bàng quang (thường kèm loét bề mặt gây chảy máu) hoặc phát triển xâm lấn xuyên qua thành bàng quang ra lớp mỡ xung quanh.
+ Siêu âm: Khối mô mềm giảm âm hoặc cấu trúc âm không đồng nhất bám thành bàng quang; trên siêu âm Doppler màu ghi nhận tăng sinh mạch máu phong phú bên trong khối u và vùng chân bám. Có thể gặp các ổ vôi hóa nhỏ dạng chấm hoặc mảng trên bề mặt khối u.
+ Tổn thương biểu hiện dạng khối mô mềm bờ rõ hoặc thâm nhiễm xuyên thành (dễ nhầm với ung thư bàng quang giai đoạn T3b khi xâm lấn mỡ quanh bàng quang).
+ Trên MRI, khối u thường tăng tín hiệu không đồng nhất ở vùng trung tâm trên chuỗi xung T2W (do mô đệm phù nề, giàu dịch nhầy) và bao quanh bởi viền giảm tín hiệu ngoại vi.
+ Sau tiêm thuốc cản quang hoặc đối quang từ, tổn thương ngấm thuốc không đồng nhất với kiểu ngấm thuốc đặc trưng dạng viền (ngấm thuốc sớm và mạnh ở vùng ngoại vi giàu mạch máu, trong khi vùng trung tâm phù nề hoặc hoại tử ngấm thuốc kém hoặc ngấm muộn).* BQ sau hóa xạ trị
+ Siêu âm & Cắt lớp vi tính: Dày thành bàng quang lan tỏa hoặc khu trú vùng nhận liều xạ (thường ở thành sau/đáy), lớp niêm mạc ngấm thuốc mạnh dạng đường viền kèm phù nề lớp dưới niêm mạc và cục máu đông tự do trong lòng; giai đoạn mạn tính bàng quang xơ hóa teo nhỏ dung tích. Khác với u tái phát tạo khối mô mềm khu trú lồi vào lòng hay xâm lấn mỡ quanh bàng quang, biến đổi sau hóa xạ trị thường dày thành tương đối đều theo diện chiếu xạ.
+ Cộng hưởng từ: Giai đoạn cấp tăng tín hiệu lớp dưới niêm mạc trên T2W do phù nề (dấu hiệu “viền sáng” dạng bọng nước), giai đoạn mạn giảm tín hiệu lớp cơ do xơ hóa; điểm phân biệt cốt lõi là vùng viêm phù nề không hạn chế khuếch tán mạnh trên DWI (tăng tín hiệu trên ADC) và ngấm thuốc muộn từ từ, trái ngược với khối u tái phát hạn chế khuếch tán rõ rệt trên DWI và ngấm thuốc mạnh sớm ở pha động mạch.* Lạc nội mạc tử cung
+ Siêu âm: Nốt hoặc mảng giảm âm không đồng nhất (có thể kèm nang nhỏ) ở thành sau/đỉnh bàng quang, tín hiệu mạch nghèo nàn trên Doppler; khác với ung thư biểu mô đường niệu sùi loét phá hủy bề mặt và tăng sinh mạch mạnh, tổn thương lạc nội mạc tử cung giữ nguyên lớp niêm mạc phủ bên trên nhẵn đều, liên tục.
+ Cộng hưởng từ: Nốt/mảng dày thành giảm tín hiệu trên T2W (do xơ hóa và phì đại cơ) kèm các ổ chấm nhỏ tăng tín hiệu trên cả T2W và T1W xóa mỡ (ổ xuất huyết bán cấp theo chu kỳ), ngấm thuốc nhẹ–trung bình và ít hạn chế khuếch tán hơn u ác tính; điểm phân biệt cốt lõi là hướng xâm lấn đi từ thanh mạc mặt ngoài vào trong lớp cơ (trái ngược ung thư bàng quang nguyên phát đi từ niêm mạc ra ngoài) và thường đi kèm các ổ lạc nội mạc tử cung vùng chậu khác.* Viêm bàng quang
+ Siêu âm: Thành dày lan tỏa (> 3 mm khi căng hoặc > 5 mm khi xẹp vừa), lớp dưới niêm mạc giảm âm phù nề, lòng bàng quang có hồi âm lơ lửng/cặn mủ di động; Doppler tăng tưới máu lan tỏa dọc theo thành, phân biệt với u bàng quang chỉ tăng sinh mạch khu trú vào cuống hoặc khối u.
+ Cắt lớp vi tính: Dày thành lan tỏa kèm ngấm thuốc mạnh lớp niêm mạc dạng đường viền mảnh liên tục (“viền niêm mạc tăng quang”) và lớp dưới niêm mạc giảm tỷ trọng phù nề (có thể thấy khí thành/lòng ở viêm bàng quang sinh hơi), khác với ung thư tạo khối mô mềm ngấm thuốc khu trú lồi vào lòng hoặc thâm nhiễm phá vỡ cấu trúc thành.
+ Cộng hưởng từ: Tăng tín hiệu lớp dưới niêm mạc trên T2W do phù nề (viêm cấp) hoặc giảm tín hiệu do xơ hóa co nhỏ dung tích (viêm mạn); điểm phân biệt cốt lõi là vùng viêm không hạn chế khuếch tán mạnh trên DWI, trái ngược với mô u ác tính hạn chế khuếch tán rõ rệt.* U cơ trơn BQ
– Hình thái phát triển:
+ Lồi vào lòng bàng quang (63%): Có cuống hoặc chân rộng, phủ bởi niêm mạc nguyên vẹn, nhẵn đều.
+ Phát triển ra ngoài thành bàng quang (30%): Lồi ra khoang quanh bàng quang/vùng chậu.
+ Nằm trong thành bàng quang (7%): Khu trú trong lớp cơ detrusor.
+ Siêu âm: Khối tròn/bầu dục, ranh giới rõ, giảm âm (hoặc hỗn hợp nếu thoái hóa); khác với ung thư biểu mô đường niệu bề mặt sùi nhú không đều và ngắt quãng niêm mạc, u cơ trơn được phủ bởi dải tăng âm niêm mạc liên tục, nhẵn đều và chỉ có mạch mức độ ít–trung bình trên Doppler.
+ Cắt lớp vi tính: Khối ranh giới rõ, giảm hoặc đồng tỷ trọng so với cơ; sau tiêm ngấm thuốc mức độ trung bình (đồng nhất hoặc không tùy thoái hóa), khác với ung thư bàng quang ngấm thuốc mạnh sớm ở thì động mạch – tĩnh mạch sớm và kèm thâm nhiễm thành.
+ Cộng hưởng từ: Đồng tín hiệu cơ trên T1W; đặc điểm phân biệt cốt lõi là giảm tín hiệu rõ trên T2W (trái ngược với ung thư biểu mô đường niệu tăng tín hiệu trung gian trên T2W), đồng thời giữ nguyên ranh giới lớp cơ và không xâm lấn mỡ quanh bàng quang.IX. Tiên lượng & Điều trị
+ Điều trị chuẩn là phẫu thuật cắt u nội soi qua niệu đạo (TURBT) nhằm lấy trọn tổn thương và đánh giá chính xác độ sâu xâm lấn mô bệnh học.
+ Kết hợp bơm thuốc vào lòng bàng quang sau phẫu thuật để giảm nguy cơ tái phát và tiến triển: hóa chất tại chỗ (mitomycin C, gemcitabine) cho nhóm nguy cơ thấp – trung bình, hoặc liệu pháp miễn dịch BCG (Bacillus Calmette-Guérin) cho nhóm nguy cơ cao (như Tis, T1 độ mô học cao).
+ Cắt bàng quang tận gốc sớm được cân nhắc ở các trường hợp thất bại với BCG hoặc u T1 nguy cơ rất cao.
– Ung thư bàng quang xâm lấn lớp cơ khu trú (MIBC – giai đoạn T2 đến T4a, N0M0):
+ Phác đồ tiêu chuẩn là hóa trị tân bổ trợ nền tảng cisplatin (giúp tiêu diệt vi di căn và giảm giai đoạn u) tiếp nối bằng phẫu thuật cắt bàng quang tận gốc kèm nạo vét hạch chậu mở rộng và tạo hình đường tiểu.
+ Liệu pháp bảo tồn bàng quang đa mô thức (cắt u nội soi tối đa kết hợp hóa xạ trị đồng thời) là lựa chọn thay thế cho bệnh nhân được chọn lọc kỹ hoặc không đủ điều kiện phẫu thuật lớn.
– Ung thư bàng quang tiến triển tại vùng có di căn hạch (N+) hoặc di căn xa (M1):
+ Điều trị toàn thân đóng vai trò chủ đạo bằng các phác đồ phối hợp hóa chất (nền tảng cisplatin/carboplatin), liệu pháp miễn dịch ức chế điểm kiểm soát miễn dịch (pembrolizumab, atezolizumab, nivolumab), kháng thể liên hợp thuốc (enfortumab vedotin) hoặc thuốc nhắm trúng đích (erdafitinib đối với bệnh nhân có đột biến gen FGFR2/3).
+ Xạ trị triệu chứng hoặc phẫu thuật giảm nhẹ được chỉ định để kiểm soát tình trạng đái máu ồ ạt, đau vùng chậu hoặc tắc nghẽn đường niệu trên.
+ Mức độ xâm lấn thành bàng quang (giai đoạn T) và tình trạng di căn hạch vùng (giai đoạn N) là hai yếu tố quyết định mạnh nhất đến tỷ lệ sống thêm; ngoài ra còn phụ thuộc vào độ mô học, tình trạng xâm nhập mạch máu – bạch huyết (LVI), sự hiện diện của carcinoma tại chỗ (Tis) đi kèm và biến thể mô học ác tính cao.
– Tỷ lệ sống thêm 5 năm (ước tính theo giai đoạn):
+ Ung thư tại chỗ (Tis): khoảng 95–97%.
+ Giai đoạn khu trú tại bàng quang (chưa xâm lấn qua lớp cơ hoặc còn khu trú tại thành): khoảng 70–80% (nhóm Ta/T1 đạt trên 85–90%, nhóm T2 giảm xuống khoảng 60–70%).
+ Giai đoạn xâm lấn tại vùng hoặc di căn hạch chậu (T3–T4a, N+): khoảng 35–40%.
+ Giai đoạn di căn xa (M1): dưới 10% (khoảng 5–8%).
– Vai trò của Chẩn đoán hình ảnh trong theo dõi sau điều trị:
+ Đánh giá đáp ứng điều trị tân bổ trợ hoặc liệu pháp toàn thân (sử dụng tiêu chuẩn RECIST 1.1 trên CT/MRI và cộng hưởng từ đa thông số VI-RADS sau điều trị).
+ Phát hiện sớm tái phát tại chỗ ở hố bàng quang/miệng nối niệu đạo, tái phát đường tiết niệu trên (thận – niệu quản), di căn hạch vùng chậu – sau phúc mạc và di căn xa (phổi, gan, xương), đồng thời theo dõi các biến chứng sau phẫu thuật tạo hình đường tiểu (hẹp miệng nối niệu quản – ruột, ứ nước thận, rò nước tiểu).
Tài liệu tham khảo
* Imaging in the Diagnosis, Staging of Cancer of the Urinary Bladder – Vikas Kundra and Paul M. Silverman
* Imaging and Staging of Transitional Cell Carcinoma – Raghunandan Vikram1, Carl M. Sandler and Chaan S. Ng
* A step-by-step guide for bladder cancer imaging: from MRI diagnosis based on VI-RADS to post-operative assessment – A. Pavone, F. Vernuccio, R. Cannella
* Overview of urinary bladder tumors in CT evaluation – E. Dumea, A. Dijmarescu, C. Nicolae
* Imaging of bladder cancer – B. Rajashanker, J. Hawnaur, P. Taylor; Manchester/UK
* Imaging Algorithm For Bladder Cancer Staging – F. Zhang, S. Cherian, R. M. Mendelson; Perth/AU
* Urinary bladder cancer: role of MR imaging – Sadhna Verma , Arumugam Rajesh, Srinivasa R Prasad
* Current role of PET, CT, MR for invasive bladder cancer – Nathan Lawrentschuk, Sze Ting Lee, Andrew M Scott
* The Role of Imaging in Bladder Cancer Diagnosis and Staging – Samuel J Galgano, Kristin K Porter, Constantine Burgan
* Urinary bladder masses: techniques, imaging spectrum, and staging – Manjiri K Dighe, Puneet Bhargava, Jonathan Wright
* Radiologic imaging of patients with bladder cancer – Andrei S Purysko, Hilton M Leão Filho, Brian R Herts
* Bladder cancer: evaluation of staging accuracy using dynamic MRI – A Rajesh, H K Sokhi, R Fung, K A Mulcahy, M J G Bankart
* Diffusion-weighted MRI in bladder carcinoma: the differentiation between tumor recurrence and benign changes after resection – Huan-jun Wang, Margaret H Pui, Yan Guo, Dong Yang
* Role of Imaging in the Local Staging of Urothelial Carcinoma of the Bladder – Chau Hung Lee, Cher Heng Tan, Silvana de Castro Faria
* Diagnostic Imaging Genitourinary – Mitchell Tublin
* Imaging and Management of Bladder Cancer – Vincenzo K. Wong, Dhakshinamoorthy Ganeshan, Corey T. Jensen
* Bladder Malignancies on CT: The Underrated Role of CT in Diagnosis – Siva P. Raman and Elliot K. Fishman









# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 24/11/2020
# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 22/7/2020
# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 1/5/2020
Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 15/1/2020
Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 19/6/2019