I. Đại cương
– Sỏi thận (nephrolithiasis) là tình trạng lắng đọng và kết tinh các tinh thể khoáng hoặc chất hữu cơ trong hệ thống đài bể thận.
– Dịch tễ: Sỏi thận chiếm 70–75% tổng số sỏi tiết niệu; bệnh gặp chủ yếu ở người 30–50 tuổi, nam nhiều hơn nữ và dễ tái phát.
– Căn nguyên: Bệnh hình thành do rối loạn chuyển hóa gây tăng thải khoáng chất, giảm thể tích nước tiểu, ứ trệ đường bài xuất hoặc nhiễm khuẩn tiết niệu.
– Cơ chế bệnh sinh: Nước tiểu quá bão hòa muối khoáng kết hợp giảm chất ức chế kết tinh (citrat, magie) và biến đổi pH thúc đẩy tạo nhân sỏi.
– Biểu hiện lâm sàng: Sỏi khu trú đài thận thường không triệu chứng; khi di chuyển gây tắc nghẽn sẽ khởi phát cơn đau quặn thận và tiểu máu.
– Phân bố: Hình thái, số lượng và kích thước sỏi thay đổi theo từng khoang giải phẫu của đường bài xuất trên:
+ Sỏi đài thận: Dạng tròn hoặc đa giác, thường một bên với một hay nhiều viên khu trú chủ yếu ở đài dưới và đài giữa.
+ Sỏi bể thận: Dạng tam giác hoặc đa diện kích thước 1–3 cm, khuôn theo lòng bể thận với đầu nhọn hướng về phía cột sống.
+ Sỏi san hô (staghorn calculus): Khối sỏi lớn kích thước 3–4 cm lấp đầy bể thận và lan tỏa vào các nhánh đài thận.
– Phân loại: Thành phần hóa học quyết định tính chất cản quang, độ cứng và chiến lược điều trị sỏi thận:
+ Sỏi canxi (75–80%): Chiếm đa số, cấu tạo từ canxi oxalat (monohydrat hoặc dihydrat), canxi phosphat (apatit, brushit) hoặc dạng hỗn hợp.
+ Sỏi struvite (15–20%): Cấu tạo từ magie amoni phosphat đơn thuần hoặc phối hợp canxi phosphat, hình thành trong nước tiểu kiềm do vi khuẩn sinh men urease.
+ Sỏi axit uric (5–10%): Hình thành trong nước tiểu toan tính kéo dài (pH < 5,5) hoặc tăng axit uric niệu, có thể tan khi kiềm hóa nước tiểu.
+ Sỏi cystin (1–3%): Xuất hiện ở bệnh nhân rối loạn tái hấp thu axit amin di truyền lặn, khởi phát sớm ở người trẻ và rất dễ tái phát.
+ Các thể sỏi hiếm gặp: Gồm sỏi xanthin, sỏi ma trận (matrix calculus) giàu chất hữu cơ, sỏi do thuốc ức chế protease và sữa canxi (milk of calcium).
– Vai trò CĐHA: Xác định vị trí, kích thước, gánh nặng sỏi và mức độ tắc nghẽn; đồng thời phát hiện biến chứng nhiễm khuẩn và định hướng phương pháp can thiệp.
  NỘI DUNG WEB
» 422 Bài giảng chẩn đoán hình ảnh
» X-quang / Siêu âm / CT Scan / MRI
» 25.000 Hình ảnh case lâm sàng
  ĐỐI TƯỢNG
» Kỹ thuật viên CĐHA
» Sinh viên Y đa khoa
» Bác sĩ khối lâm sàng
» Bác sĩ chuyên khoa CĐHA
  Nội dung Bài giảng & Case lâm sàng thường xuyên được cập nhật !
  Đăng nhập Tài khoản để xem Nội dung Bài giảng & Case lâm sàng !!!
– Vị trí: Thận hình hạt đậu, nằm sau phúc mạc ở hai bên cột sống, thường ngang mức T12–L3; thận trái thường nằm cao hơn thận phải. – Rốn thận: – Bao thận và mạc thận: Từ trong ra ngoài gồm nhu mô thận, bao xơ thận, mỡ quanh thận, mạc thận với lá trước và lá sau, rồi đến mỡ cạnh thận. – Động mạch thận: – Cấu tạo thận: Xoang thận nằm ở trung tâm, được bao quanh bởi nhu mô gồm vỏ thận và tủy thận: – Hình dạng và mặt cắt: Trên mặt cắt dọc, thận có dạng bầu dục hoặc hình hạt đậu, với hai cực rõ; mặt cắt ngang thường có dạng bầu dục. Mặt cắt chếch qua rốn thận giúp khảo sát xoang và mạch thận. – Bao và nhu mô thận: – Xoang và hệ thống đài bể thận: – Mạch máu thận: => Siêu âm Doppler: – Tính chất cản quang từng loại sỏi: Mức độ cản quang trên phim X-quang hệ tiết niệu không chuẩn bị phụ thuộc số hiệu nguyên tử và hàm lượng khoáng chất của sỏi: – Hình dạng sỏi: Đặc điểm đường bờ và cấu trúc nội tại trên phim X-quang giúp định hướng thành phần hóa học của sỏi: – Sỏi đài thận: Biểu hiện dưới dạng các nốt cản quang khu trú trong hệ thống đài thận: – Sỏi bể thận: Biểu hiện là khối cản quang tại vùng rốn thận với hình thái và mốc đối chiếu giải phẫu đặc trưng: – Sỏi san hô (sỏi củ gừng, sừng hươu): Khối cản quang đúc khuôn hệ thống đường bài xuất trên với hình thái và mật độ thay đổi tùy thành phần hóa học: – Biến chứng: Sỏi gây tắc nghẽn kéo dài phối hợp nhiễm khuẩn có thể dẫn đến ứ mủ và sinh khí đường tiết niệu trên: – Sỏi túi mật (gallstones): Tổn thương cản quang vùng hạ sườn phải dễ chồng hình lên bóng thận phải trên phim chụp thẳng: – Vôi hóa tuyến thượng thận (adrenal calcification): Tổn thương cản quang vùng hố thượng thận ngang mức T11–T12, dễ chồng hình lên cực trên thận: – Vôi hóa ung thư biểu mô tế bào thận (renal cell carcinoma): Tổn thương cản quang trong khối u nhu mô thận dễ nhầm với sỏi thận trên phim chụp thẳng: – Vôi hóa trong viêm tụy mạn (chronic pancreatitis calcifications): Tổn thương cản quang vùng thượng vị dễ chồng hình lên bóng thận trên phim chụp thẳng: – Dị vật trong ống tiêu hóa (gastrointestinal foreign bodies): Cấu trúc cản quang trong lòng dạ dày hoặc ruột dễ chồng hình lên bóng thận trên phim chụp thẳng: – Vôi hóa nang sán (cysticercosis calcifications): Tổn thương cản quang dạng nốt trong mô mềm dễ chồng hình lên bóng thận trên phim chụp thẳng: – Lao thận (renal tuberculosis): Tổn thương vôi hóa nhu mô do hoại tử bã đậu mạn tính dễ nhầm với sỏi thận trên phim chụp thẳng: – Vôi hóa nang thận (renal cyst calcification): Tổn thương vôi hóa thành nang nhu mô dễ nhầm với sỏi thận trên phim chụp thẳng: – Vôi hóa túi thừa đài thận (calyceal diverticulum calcification): Lắng đọng khoáng chất trong túi thừa thông với đài thận, dễ nhầm sỏi đài thận: – Vôi hóa vỏ thận (cortical nephrocalcinosis): Lắng đọng canxi tại vùng vỏ thận sau hoại tử vỏ thận cấp hoặc viêm cầu thận mạn, dễ nhầm sỏi thận: – Vôi hóa tủy thận (medullary nephrocalcinosis): Lắng đọng canxi tại các tháp thận do cường cận giáp, toan hóa ống thận xa hoặc thận xốp tủy: – Sỏi trong đài bể thận: Biểu hiện điển hình trên siêu âm thang xám là ổ tăng âm sáng kèm bóng cản sạch phía sau: – Hạn chế bộc lộ bóng cản: Bóng cản phía sau sỏi có thể mờ nhạt hoặc không xuất hiện do các yếu tố kỹ thuật và giải phẫu: – Khó phát hiện sỏi nhỏ: Sỏi kích thước nhỏ dễ bị bỏ sót trên siêu âm thang xám do đặc điểm nền giải phẫu xoang thận: – Sỏi gây tắc nghẽn làm giãn ứ nước đường bài xuất phía trên với phạm vi phụ thuộc vị trí sỏi: – Sỏi nhỏ trong các nhóm đài giãn: Khi bể thận giãn lớn, sỏi kích thước nhỏ dễ lắng đọng ở các đài ngoại vi và đòi hỏi khảo sát toàn diện: – Sỏi san hô: Sỏi kích thước lớn lấp đầy hệ thống đài bể thận với đặc điểm tạo hình và giới hạn khảo sát đặc trưng trên siêu âm: – Cơ chế tạo hình ảnh: Xảo ảnh hình thành do tương tác giữa sóng siêu âm với bề mặt không đồng nhất của vật cản âm: – Đặc điểm hình ảnh: Dấu hiệu lấp lánh (twinkle sign, twinkling artifact) bộc lộ đặc trưng trên các chế độ siêu âm Doppler: – Vai trò CĐHA: Hỗ trợ xác định sỏi nhỏ trong xoang thận khi siêu âm thang xám chưa đủ độ phân giải phân biệt: – Cạm bẫy: Xảo ảnh lấp lánh không chỉ xuất hiện ở sỏi tiết niệu mà còn gặp trong nhiều cấu trúc phản âm mạnh khác: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: => Case lâm sàng 4: => Case lâm sàng 5: – U mỡ cơ mạch thận (renal angiomyolipoma): Khối u lành tính giàu mỡ trong nhu mô tạo ổ tăng âm mạnh dễ nhầm với sỏi thận nhỏ: – Vôi hóa nang thận (renal cyst calcification): Tổn thương vôi hóa thành hoặc vách nang nhu mô tạo ổ tăng âm dễ nhầm sỏi thận trên siêu âm: – Nốt vôi hóa u thận (renal tumor calcification): Ổ vôi hóa trong khối u đặc nhu mô tạo hình tăng âm kèm bóng cản dễ nhầm với sỏi thận trên siêu âm: – Lắng đọng calci thận (nephrocalcinosis): Tình trạng lắng đọng canxi lan tỏa trong nhu mô thận, thường gặp nhất là thể vôi hóa tủy thận dễ nhầm nhiều sỏi đài thận trên siêu âm: – Vai trò và độ nhạy phát hiện: Cắt lớp vi tính không tiêm thuốc cản quang là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán sỏi thận với độ nhạy lên tới 98–99%: – Đặc điểm tỷ trọng theo thành phần sỏi: Sỏi biểu hiện là ổ tăng tỷ trọng rõ trong đài thận hoặc bể thận, với giá trị đơn vị Hounsfield (HU) định hướng bản chất khoáng hóa: – Giãn đường bài xuất và dấu hiệu tắc nghẽn: Sỏi cản trở lưu thông nước tiểu làm giãn hệ thống góp phía thượng lưu với phạm vi phụ thuộc vị trí kẹt sỏi: – Biến chứng nhiễm khuẩn và sinh khí: Sỏi gây tắc nghẽn phối hợp nhiễm khuẩn làm biến đổi tỷ trọng dịch đường bài xuất và xuất hiện khí bất thường trên cắt lớp vi tính: – Vôi hóa mạch máu (vascular calcification): Tổn thương vôi hóa thành động mạch thận, nhánh trong xoang thận hoặc túi phình động mạch thận dễ nhầm sỏi thận trên cắt lớp vi tính không tiêm thuốc cản quang: – Vôi hóa tháp thận (medullary nephrocalcinosis): Tình trạng lắng đọng canxi lan tỏa trong nhu mô tủy thận do cường cận giáp, toan hóa ống thận xa hoặc thận xốp tủy, dễ nhầm nhiều sỏi đài thận trên cắt lớp vi tính không tiêm thuốc cản quang: – Vôi hóa nang thận (renal cyst calcification): Tổn thương vôi hóa thành, vách hoặc lắng đọng canxi trong lòng nang thận dễ nhầm sỏi thận trên cắt lớp vi tính không tiêm thuốc cản quang: – Tiên lượng diễn tiến và tái phát: Khả năng tự đào thải, nguy cơ tổn thương chức năng thận và tỷ lệ tái phát phụ thuộc đặc điểm hình thái sỏi cùng tình trạng đường bài xuất: – Vai trò CĐHA trong lập kế hoạch điều trị: Cắt lớp vi tính không tiêm thuốc cản quang cung cấp các thông số định lượng quyết định lựa chọn phương pháp can thiệp: – Điều trị bảo tồn và nội khoa: Áp dụng cho sỏi nhỏ chưa gây biến chứng hoặc nhóm sỏi có thể hòa tan bằng điều chỉnh sinh hóa nước tiểu: – Các phương pháp can thiệp và phẫu thuật: Lựa chọn kỹ thuật dựa trên kích thước, vị trí, thành phần sỏi và tình trạng nhiễm khuẩn kèm theo: – Theo dõi CĐHA sau điều trị: Đánh giá hiệu quả sạch sỏi, vị trí dụng cụ dẫn lưu và phát hiện sớm biến chứng sau thủ thuật:II. Giải phẫu
* Giải phẫu đại thể
– Kích thước: Ở người trưởng thành, thận dài khoảng 10–12 cm, rộng 5–7 cm, dày 2–3 cm; trọng lượng trung bình khoảng 150 g ở nam và 135 g ở nữ.
+ Là nơi mạch máu, bạch huyết, thần kinh và hệ thống bể thận–niệu quản đi qua.
+ Theo thứ tự từ trước ra sau, thường gặp tĩnh mạch thận, động mạch thận rồi bể thận.
+ Xuất phát từ động mạch chủ bụng; động mạch thận phải đi phía sau tĩnh mạch chủ dưới.
+ Sau khi vào rốn thận, động mạch chia thành các nhánh phân thùy, rồi các động mạch gian thùy, động mạch cung và động mạch gian tiểu thùy.
+ Xoang thận chứa mỡ, mạch máu, bạch huyết, thần kinh, đài thận và bể thận. Nước tiểu từ nhú thận đổ vào đài thận nhỏ, tiếp đến đài thận lớn, bể thận rồi niệu quản.
+ Vỏ thận nằm ngay dưới bao xơ; các cột thận là phần vỏ xen giữa các tháp thận.
+ Tủy thận gồm các tháp thận. Đáy tháp hướng về vỏ thận; đỉnh tạo thành nhú thận và lồi vào đài thận nhỏ.* Giải phẫu siêu âm
+ Bao xơ thường hiện thành đường tăng âm mảnh ở bề mặt thận, nhưng không phải lúc nào cũng phân biệt rõ.
+ Vỏ thận có hồi âm thấp hơn hoặc tương đương gan, lách khi nhu mô các tạng này bình thường và thiết lập máy phù hợp.
+ Tháp thận thường giảm hồi âm hơn vỏ thận, có dạng tam giác hoặc bầu dục, hướng từ xoang thận ra vỏ; các cột thận là phần vỏ xen giữa các tháp.
+ Xoang thận tạo vùng tăng âm trung tâm, chủ yếu do mỡ và mô liên kết; mạch máu và hệ thống đài bể thận nằm trong xoang.
+ Khi hệ thống đài bể thận không giãn, các đài thường không tạo những khoang dịch trống âm nổi bật; xoang tăng âm không nên nhầm với dịch trong hệ thống góp.
+ Trên thang xám, mạch máu thường là các cấu trúc dạng ống trống âm; Doppler màu giúp nhận diện dòng chảy và phân biệt động mạch với tĩnh mạch.
+ Tại rốn thận, tĩnh mạch thường nằm phía trước động mạch; các nhánh động mạch trong thận đi giữa các tháp, tạo cung ở ranh giới vỏ–tủy rồi phân nhánh về phía vỏ.III. Chẩn đoán x-quang
* Đặc điểm hình ảnh
+ Cản quang rõ: Sỏi canxi phosphat cản quang mạnh nhất gần tương đương xương, tiếp đến canxi oxalat, giúp phát hiện đa số sỏi thận trên phim thường quy.
+ Cản quang kém đến trung bình: Sỏi struvite thay đổi độ cản quang tùy tỷ lệ canxi phosphat phối hợp, dễ bỏ sót khi kích thước nhỏ hoặc chồng hơi ruột.
+ Ít cản quang: Sỏi cystin tạo bóng mờ đồng nhất như kính mờ do chứa lưu huỳnh, thường chỉ thấy rõ khi đường kính > 3–4 mm.
+ Không cản quang: Sỏi axit uric, xanthin, sỏi ma trận và sỏi ức chế protease không hiện hình trên phim thường quy, trừ khi có vỏ canxi phối hợp.
+ Sỏi canxi phosphat: Thường có cấu trúc xếp lớp đồng tâm và đường bờ nhẵn do quá trình lắng đọng khoáng chất theo từng đợt.
+ Sỏi canxi oxalat: Thể dihydrat thường có bờ tua gai hoặc hình sao do tinh thể nhọn mọc tủa; thể monohydrat nhỏ, tròn và cản quang đậm.
+ Sỏi canxi carbonat: Tạo khối tròn bờ nhẵn với độ cản quang đậm và đồng nhất, hiếm gặp đơn thuần mà thường phối hợp trong sỏi nhiễm trùng.
+ Sỏi magie amoni phosphat: Phát triển nhanh tạo dạng sỏi san hô khuôn theo đài bể thận, mật độ cản quang thường không đồng nhất do lẫn chất hữu cơ.
+ Hình thái tròn hoặc đa diện bờ đều do các viên cọ xát mài vẹt, số lượng từ một đến hàng chục hoặc hàng trăm viên.
+ Vị trí nằm ở ngoại vi bóng thận (chủ yếu đài dưới, đài giữa) và chiếu chồng lên thân đốt sống trên phim nghiêng.
+ Cụm nhiều sỏi nhỏ gợi ý túi thừa đài thận hoặc thận xốp tủy; sỏi < 2–3 mm dễ bị hơi ruột và mỏm ngang che khuất.
+ Hình tam giác hoặc hình tháp khuôn theo lòng bể thận, đáy hướng ra ngoài và đỉnh nhọn quay vào trong hướng về cột sống.
+ Vị trí đối chiếu ngang mức mỏm ngang L1–L2, nằm trong hoặc vượt quá bờ trong bóng thận tùy biến thể bể thận trong hay ngoài xoang.
+ Trên phim nghiêng sỏi chiếu chồng lên thân đốt sống, còn trên phim thẳng viên sỏi nhỏ dễ bị mỏm ngang hoặc hơi ruột che khuất.
+ Viên sỏi có thể di động khi bể thận giãn rộng và dễ kẹt tại khúc nối bể thận – niệu quản gây ứ nước toàn thận.
+ Hình thái đúc khuôn gồm phần thân ở bể thận, các nhánh lan qua cổ đài và đầu tận mở rộng vào các đài thận.
+ Gồm thể toàn phần chiếm trọn bể thận và hầu hết các đài, hoặc thể bán phần chiếm bể thận và từ hai nhóm đài trở lên.
+ Độ cản quang từ đậm đến kém hoặc không đồng nhất tùy tỷ lệ khoáng hóa; thể axit uric thuần túy không hiện hình trên phim thường quy.
+ Dễ nhầm cụm nhiều viên sỏi rời rạc xếp sát nhau trong đài bể thận với sỏi san hô liền khối trên phim chụp thẳng.
+ Ứ mủ bể thận (pyonephrosis): Bóng thận to kèm xóa mờ bờ thận và bờ cơ thắt lưng chậu cùng bên do viêm lan quanh thận.
+ Viêm thận bể thận sinh khí (emphysematous pyelonephritis): Xuất hiện các bóng sáng dạng đốm, dải tia hoặc liềm khí tại hố thận do vi khuẩn sinh hơi.
+ Mức dịch – khí trên phim chụp tư thế đứng gợi ý tụ dịch mủ kèm sinh khí khu trú trong lòng đài bể thận.
+ Khí bất thường vùng thận cảnh báo nhiễm khuẩn nặng nhưng dễ nhầm với hơi đại tràng chồng hình, cần chụp cắt lớp vi tính để xác định.* Chẩn đoán phân biệt
+ Thường nhiều viên xếp cụm hoặc tạo mặt diện đa giác, cản quang dạng vòng đồng tâm với viền ngoài đậm và lõi sáng tại giường túi mật.
+ Trên phim nghiêng, sỏi túi mật nằm phía trước thân cột sống thắt lưng, trái ngược sỏi thận phải chiếu chồng lên thân đốt sống.
+ Sỏi túi mật đơn độc đồng tâm hoặc túi mật sa thấp dễ nhầm sỏi canxi phosphat thận phải, cần siêu âm xác định vị trí.
+ Thường có dạng tam giác hoặc chữ V ngược khuôn theo tuyến (sau xuất huyết sơ sinh) hay đốm rải rác hai bên (sau lao).
+ Nằm ngoài đường bài xuất ở phía trên trong cực trên thận trên phim nghiêng, trái ngược sỏi đài trên nằm trong bóng thận.
+ Vôi hóa thành nang thượng thận dạng vòng cung hoặc sỏi đài trên cực trên dễ gây chồng hình nhầm lẫn trên phim thẳng.
+ Siêu âm hoặc cắt lớp vi tính không tiêm thuốc cản quang giúp khẳng định vị trí khoang trên thận tách rời nhu mô thận.
+ Thường có dạng đốm vô định hình ở trung tâm hoặc viền cong ngoại vi, kèm dấu hiệu lồi khu trú bờ bóng thận.
+ Vị trí nằm lệch ra vùng nhu mô ngoại vi và gắn với khối choán chỗ, trái ngược sỏi thận khu trú trong hệ thống đài bể thận.
+ Nốt vôi hóa nhỏ hoặc u phát triển hướng xoang thận dễ chồng hình gây nhầm lẫn với sỏi đài bể thận trên phim thẳng.
+ Siêu âm hoặc cắt lớp vi tính có tiêm thuốc cản quang giúp khẳng định khối u nhu mô ngấm thuốc chứa vôi hóa và loại trừ sỏi.
+ Nhiều chấm hoặc nốt vôi hóa thô không đều xếp thành chuỗi vắt ngang đường giữa ngang mức L1–L2 theo trục tuyến tụy.
+ Trên phim nghiêng, vôi hóa tụy nằm phía trước cột sống thắt lưng, trái ngược sỏi thận chiếu chồng lên thân đốt sống.
+ Vôi hóa khu trú tại đầu tụy hoặc đuôi tụy dễ chồng hình lên bể thận phải hoặc cực trên thận trái trên phim thẳng.
+ Siêu âm hoặc cắt lớp vi tính giúp định khu vôi hóa trong nhu mô hay ống tụy, loại trừ sỏi đường bài xuất.
+ Gồm dị vật nuốt phải (viên thuốc chứa sắt, kali, bismuth, mảnh xương), tàn dư bari hoặc sỏi phân với hình dạng nhân tạo hay bờ sắc cạnh.
+ Trên phim nghiêng, dị vật nằm phía trước cột sống và di chuyển theo nhu động ruột, trái ngược sỏi thận chiếu chồng lên thân đốt sống.
+ Viên thuốc tròn hoặc sỏi phân tại đại tràng góc gan, góc lách dễ chồng hình lên bóng thận gây nhầm lẫn với sỏi đài thận.
+ Khai thác tiền sử dùng thuốc, chụp lại phim theo dõi sự di chuyển hoặc cắt lớp vi tính không tiêm thuốc cản quang giúp loại trừ sỏi thận.
+ Nhiều nốt vôi hóa nhỏ hình bầu dục dạng hạt gạo, rải rác ở thành bụng, cơ thắt lưng chậu và xếp dọc theo trục sợi cơ.
+ Phân bố lan tỏa ngoài bóng thận và tách khỏi thận trên phim nghiêng, trái ngược sỏi thận khu trú trong đài bể thận chồng cột sống.
+ Vài nốt vôi hóa ở cơ thành bụng hoặc cơ thắt lưng chậu chiếu chồng lên diện thận trên phim thẳng dễ nhầm sỏi đài thận.
+ Siêu âm phần mềm hoặc cắt lớp vi tính không tiêm thuốc cản quang giúp khẳng định vị trí vôi hóa nằm trong lớp cơ vân.
+ Thường gặp các nốt vôi hóa nhỏ, dạng vệt, đường thẳng hoặc vòng cung, phân bố từng đám hay lan tỏa tạo thận vôi hóa toàn bộ.
+ Vôi hóa nằm ở nhu mô kèm biến dạng bóng thận và vôi hóa niệu quản, trái ngược sỏi khu trú trong lòng đài bể thận.
+ Ổ vôi hóa bã đậu cạnh gai thận dễ chồng hình vùng xoang thận, gây nhầm lẫn với sỏi đài thận hoặc sỏi san hô.
+ Tiền sử lao, tiểu mủ vô khuẩn và cắt lớp vi tính có tiêm thuốc cản quang giúp đánh giá tổn thương nhu mô – đường bài xuất.
+ Thường tạo đường viền cung mảnh hoặc vòng tròn đồng tâm ở ngoại vi nhu mô, có thể kèm nốt vôi hóa dày thành.
+ Vị trí nằm ở vùng vỏ thận ngoài hệ thống góp, trái ngược sỏi thận khu trú trong lòng đài bể thận.
+ Nang cạnh bể thận vôi hóa dạng mảng hoặc chứa sữa canxi dễ chồng hình vùng xoang thận gây nhầm sỏi.
+ Siêu âm hoặc cắt lớp vi tính có tiêm thuốc cản quang giúp xác định cấu trúc nang và phân loại theo Bosniak.
+ Thường biểu hiện là cụm nhiều sỏi nhỏ tròn đều hoặc mức dịch – cặn vôi hóa hình liềm thay đổi theo tư thế.
+ Vị trí nằm lệch ra ngoại vi sát vỏ thận ngoài đỉnh gai thận, trái ngược sỏi đài thận nằm trong lòng đài.
+ Sỏi đơn độc hoặc sữa canxi đặc quánh trong túi thừa trên phim nằm ngửa rất giống sỏi đài thận thông thường.
+ Chụp phim tư thế đứng thấy mức ngang dịch – cặn, hoặc cắt lớp vi tính thì bài tiết giúp khẳng định chẩn đoán.
+ Tạo dải cản quang đường ray hoặc chấm lốm đốm lan tỏa ngoại vi vỏ thận, chừa lại tháp thận và thường kèm teo thận.
+ Phân bố đối xứng hai bên ở vùng vỏ sát bao thận và cột Bertin, trái ngược sỏi thận khu trú trong lòng đài bể thận.
+ Vôi hóa lan sâu vào cột Bertin dễ chồng hình lên vùng xoang thận trên phim thẳng, gây nhầm lẫn với nhiều sỏi đài thận.
+ Tiền sử sốc, tiền sản giật hoặc suy thận mạn kèm cắt lớp vi tính không tiêm thuốc cản quang giúp định khu vôi hóa vùng vỏ.
+ Biểu hiện bằng các cụm nốt cản quang nhỏ xếp hình tam giác hoặc hình quạt đối xứng trong tháp thận hai bên, đỉnh hướng về đài thận.
+ Nốt vôi hóa nằm trong nhu mô tháp thận ngoài đường bài xuất và không di chuyển, trái ngược sỏi đài thận nằm tự do trong lòng đài.
+ Các nốt vôi hóa có thể bong rụng vào đài thận tạo sỏi thứ phát, khiến phim X-quang khó phân biệt hai tình trạng cùng tồn tại.
+ Định lượng canxi, hormon cận giáp, pH nước tiểu và cắt lớp vi tính không tiêm thuốc cản quang giúp xác định vị trí nhu mô.IV. Chẩn đoán siêu âm
* Đặc điểm hình ảnh
+ Chênh lệch trở kháng âm lớn giữa tinh thể khoáng và mô mềm gây phản xạ mạnh chùm tia, tạo viền hoặc ổ tăng âm sắc nét.
+ Siêu âm phát hiện được cả sỏi không cản quang trên X-quang như axit uric và cystin nhờ đặc tính phản âm cao tương tự sỏi canxi.
+ Khảo sát qua mặt cắt trục chính với điểm hội tụ đặt ngang mức sỏi giúp tối ưu bóng cản và đo chính xác đường kính lớn nhất.
+ Chế độ ghép hình không gian và đặt sai điểm hội tụ dễ làm mờ bóng cản; siêu âm cũng thường đo sỏi lớn hơn thực tế.
+ Sỏi kích thước nhỏ (< 3 mm) hẹp hơn độ rộng chùm sóng âm khiến tia âm đi vòng qua, không tạo bóng cản rõ.
+ Nền xoang thận tăng âm mạnh ngay sau sỏi làm giảm độ tương phản, khiến bóng cản mờ nhạt hoặc khó nhận diện.
+ Tăng tần số đầu dò giúp thu hẹp độ rộng chùm tia, cải thiện đáng kể khả năng bộc lộ bóng cản của sỏi nhỏ.
+ Khi đường bài xuất không giãn, sỏi nhỏ dễ hòa lẫn với các cấu trúc tăng âm sẵn có của xoang thận như mỡ và thành mạch.
+ Thành mạch máu cắt ngang tạo nốt tăng âm tròn giống sỏi nhỏ nhưng thiếu bóng cản và kéo dài thành ống khi xoay đầu dò.
+ Khảo sát đa mặt cắt kết hợp siêu âm Doppler màu giúp tách sỏi khỏi nền xoang thận và nâng cao độ nhạy phát hiện.
+ Sỏi lớn ở bể thận hoặc kẹt khúc nối bể thận – niệu quản gây giãn toàn bộ đài bể thận.
+ Sỏi kẹt tại cổ đài hoặc nhóm đài gây giãn khu trú nhóm đài tương ứng trong khi đài khác bình thường.
+ Dịch nước tiểu trống âm quanh sỏi tạo cửa sổ âm học giúp bộc lộ rõ bờ sỏi và bóng cản.
+ Giai đoạn tắc cấp tính sớm hoặc mất nước có thể chưa gây giãn đài bể thận trên siêu âm.
+ Cần phân biệt giãn đài bể thận thông thương với nang cạnh bể thận gồm các hốc dịch tách biệt.
+ Sỏi nhỏ thường rơi theo trọng lực xuống nhóm đài dưới, đài sau hoặc kẹt tại cổ đài gây giãn khu trú phối hợp.
+ Cần quét hết hai cực thận trên cả mặt cắt dọc và ngang, kết hợp đổi tư thế để bộc lộ sỏi di động.
+ Bỏ sót sỏi nhỏ trong đài thấp dễ dẫn đến tắc nghẽn tái phát sau can thiệp; cần phân biệt với vôi hóa nhú thận.
+ Tạo dải tăng âm lớn dạng múi trong xoang thận kèm bóng cản rộng do phản xạ gần toàn bộ chùm tia ở mặt trước sỏi.
+ Bóng cản rộng che khuất phần sâu xoang thận, gây khó đánh giá kích thước thật, tình trạng giãn đài bể thận và mức độ teo nhu mô thận.
+ Hình thái chia múi trên từng mặt cắt đơn lẻ dễ nhầm với nhiều viên sỏi rời rạc, cần quét liên tục đa mặt cắt để xác định tính liên khối.
+ Thường cần chụp cắt lớp vi tính không tiêm thuốc cản quang để lập bản đồ phân nhánh sỏi và đánh giá nhu mô thận trước can thiệp.* Dấu hiệu lấp lánh
+ Tán xạ đa chiều trên bề mặt tinh thể gồ ghề và vi bọt khí vi thể gây dao động pha ngẫu nhiên trong chùm tia phản xạ.
+ Bộ xử lý siêu âm Doppler màu mã hóa nhiễu pha thành các điểm ảnh đỏ và xanh lam nhấp nháy liên tục phía sau sỏi.
+ Trên siêu âm Doppler màu, xuất hiện vệt tín hiệu đỏ và xanh thay phiên dạng đuôi sao chổi ngay sau cấu trúc tăng âm.
+ Trên siêu âm Doppler xung, cửa sổ đặt tại vùng đuôi màu ghi nhận dải nhiễu phổ thẳng đứng, giúp loại trừ dòng chảy thật.
+ Đặt điểm hội tụ ngang mức hoặc ngay dưới sỏi và điều chỉnh thang vận tốc màu phù hợp giúp tối ưu xảo ảnh.
+ Phát hiện hiệu quả sỏi kích thước nhỏ (< 3–4 mm) chưa tạo bóng cản rõ phía sau trên siêu âm thang xám.
+ Tách biệt sỏi nhỏ khỏi nền mỡ xoang thận tăng âm dày hoặc thành mạch máu cắt ngang, làm tăng độ tin cậy chẩn đoán.
+ Dương tính giả gặp ở vôi hóa thận, vôi hóa mạch máu, ống thông niệu quản, hơi ruột, sỏi mật, u tuyến cơ túi mật và hamartoma đường mật.
+ Khuếch đại màu quá cao gây nhiễu nền giả, trong khi sỏi bề mặt nhẵn (sỏi axit uric) có thể cho tín hiệu yếu hoặc âm tính.* Chẩn đoán phân biệt
+ Tạo khối tăng âm đồng nhất bờ rõ ở vùng vỏ thận do giao diện mỡ – mạch máu, không kèm bóng cản phía sau.
+ Vị trí nằm trong nhu mô thận và thiếu dấu hiệu lấp lánh trên siêu âm Doppler màu, trái ngược sỏi nằm trong đài bể thận.
+ U kích thước nhỏ (< 1 cm) nằm sát ranh giới vỏ – tủy hoặc lồi vào xoang thận rất dễ nhầm sỏi đài thận không bóng cản.
+ Cắt lớp vi tính hoặc cộng hưởng từ giúp phát hiện thành phần mỡ đại thể trong khối nhu mô và loại trừ sỏi đường bài xuất.
+ Tạo nốt hoặc dải tăng âm cong kèm bóng cản nằm dọc thành hay vách của ổ dịch trống âm vùng vỏ thận.
+ Nằm ngoài hệ thống góp và không gây giãn đài bể thận, trái ngược sỏi thận khu trú trong lòng đường bài xuất.
+ Nang cạnh bể thận vôi hóa hoặc chứa sữa canxi lồi vào xoang thận rất dễ nhầm sỏi đài thận khi nang nhỏ.
+ Quét đa mặt cắt bộc lộ phần dịch nang hoặc chụp cắt lớp vi tính có tiêm thuốc cản quang giúp phân loại Bosniak.
+ Thường gặp nhất là ung thư biểu mô tế bào thận; ngoài ra có u tế bào hạt ưa axit, ung thư biểu mô đường niệu và u nguyên bào thận.
+ Tạo nốt hoặc cung tăng âm kèm bóng cản nằm bên trong khối đặc nhu mô làm biến dạng đường bờ thận.
+ Vị trí nằm trong nhu mô kèm tăng sinh mạch trong khối trên siêu âm Doppler màu, trái ngược sỏi nằm trong đài bể thận vô mạch.
+ U nhỏ đồng hồi âm với vỏ thận hoặc u lồi vào xoang thận có bóng cản che khuất mô u, dễ nhầm sỏi đài bể thận.
+ Cắt lớp vi tính có tiêm thuốc cản quang giúp bộc lộ phần mô đặc ngấm thuốc quanh nốt vôi hóa và loại trừ sỏi.
+ Tạo các ổ tăng âm sáng đối xứng hai bên trong các tháp thận (từ viền tăng âm đến lấp đầy tháp thận), có hoặc không kèm bóng cản phía sau.
+ Tổn thương nằm cố định trong nhu mô tủy thận bao quanh bởi vỏ thận bình thường và không gây giãn đường bài xuất, trái ngược sỏi nằm tự do trong lòng đài bể thận.
+ Vôi hóa đỉnh nhú thận lồi sát đài nhỏ hoặc nốt canxi bong rụng vào lòng đài tạo sỏi thứ phát khiến siêu âm khó phân biệt hai tình trạng cùng tồn tại.
+ Khai thác bệnh lý chuyển hóa (cường cận giáp, toan hóa ống thận xa, thận xốp tủy) kết hợp cắt lớp vi tính không tiêm thuốc cản quang giúp định khu chính xác trong tháp thận.V. Chẩn đoán CLVT
* Đặc điểm hình ảnh
+ Phát hiện hầu hết các loại sỏi đường tiết niệu bất kể thành phần hóa học, kể cả sỏi không cản quang trên X-quang như axit uric và cystin.
+ Chỉ khoảng 1% sỏi không thấy trên phim không tiêm thuốc, gồm sỏi thuốc ức chế protease (indinavir, atazanavir) và sỏi ma trận thuần túy giàu chất hữu cơ.
+ Sử dụng lát cắt mỏng (1–3 mm) kết hợp tái tạo đa mặt phẳng giúp xác định chính xác vị trí giải phẫu, số lượng và kích thước lớn nhất của sỏi.
+ Lát cắt dày (> 3–5 mm) dễ bỏ sót sỏi kích thước nhỏ (< 2 mm) do hiệu ứng thể tích từng phần hoặc xảo ảnh nhịp thở.
+ Sỏi axit uric: Tăng tỷ trọng mức độ thấp, khoảng 100–400 HU (thường 200–400 HU), cấu trúc đồng nhất và bờ nhẵn.
+ Sỏi cystin: Tăng tỷ trọng mức độ trung bình, khoảng 500–800 HU, mật độ đồng nhất dạng kính mờ trên cửa sổ xương.
+ Sỏi struvite (magie amoni phosphat): Tăng tỷ trọng thay đổi từ 400–900 HU tùy tỷ lệ canxi phosphat phối hợp, thường không đồng nhất và có thể tạo hình san hô.
+ Sỏi canxi oxalat: Tăng tỷ trọng cao, khoảng 600–1.500 HU (thể monohydrat thường >
+ Sỏi kẹt tại cổ đài gây giãn khu trú nhóm đài tương ứng (ứ nước khu trú), trong khi sỏi lớn tại bể thận hoặc kẹt khúc nối bể thận – niệu quản gây giãn toàn bộ đài bể thận.
+ Tắc nghẽn cấp tính thường kèm các dấu hiệu thứ phát trên cắt lớp vi tính không tiêm thuốc như thận to phù nề, thâm nhiễm mỡ quanh thận, dày mạc thận và giảm nhẹ tỷ trọng nhu mô thận.
+ Tái tạo đa mặt phẳng giúp xác định chính xác điểm chuyển tiếp ngay tại viên sỏi và đánh giá bề dày vỏ thận còn lại trong trường hợp ứ nước mạn tính.
+ Giai đoạn tắc cấp tính rất sớm hoặc tình trạng mất nước có thể chưa gây giãn đường bài xuất; cần phân biệt giãn đài bể thận với bể thận ngoài xoang, nang cạnh bể thận hoặc túi thừa đài thận nhờ cắt lớp vi tính thì bài tiết.
+ Ứ mủ bể thận (pyonephrosis): Dịch trong đài bể thận giãn tăng tỷ trọng không đồng nhất (> 15–20 HU) kèm mức dịch – cặn mủ phụ thuộc trọng lực, dày thành bể thận và thâm nhiễm mỡ quanh thận.
+ Trên phim có tiêm thuốc cản quang, niêm mạc đài bể thận dày và ngấm thuốc mạnh, thường phối hợp dấu hiệu thận đồ dạng vệt, vùng giảm tỷ trọng hình chêm hoặc ổ áp xe nhu mô thận.
+ Viêm bể thận – thận sinh khí: Xuất hiện các bóng khí tự do, dải khí hoặc mức dịch – khí khu trú trong lòng đài bể thận (viêm bể thận sinh khí) hay lan tỏa vào nhu mô và khoang quanh thận (viêm thận bể thận sinh khí).
+ Cần phân biệt khí bệnh lý với khí do thủ thuật đường tiết niệu (đặt thông niệu quản, dẫn lưu thận qua da) hoặc rò tiêu hóa – tiết niệu, đồng thời cảnh báo bác sĩ lâm sàng dẫn lưu giải áp cấp cứu.* Chẩn đoán phân biệt
+ Thường có dạng vệt thẳng song song (đường ray), dải cong hoặc vòng cung viền theo thành mạch tại rốn thận hay các nhánh trong xoang thận.
+ Liên tục với trục giải phẫu mạch máu ngoài hệ thống góp và không gây giãn đài bể thận, trái ngược sỏi nằm khu trú trong lòng đài bể thận.
+ Nốt vôi hóa xơ vữa khu trú tại chỗ chia nhánh động mạch trong xoang thận trên mặt cắt ngang không tiêm thuốc rất giống sỏi bể thận hoặc sỏi cổ đài.
+ Tái tạo đa mặt phẳng lần theo đường đi mạch máu hoặc chụp thì động mạch – thì bài tiết giúp khẳng định vôi hóa thuộc thành mạch tách rời đường bài xuất.
+ Biểu hiện bằng các cụm nốt tăng tỷ trọng đối xứng hai bên xếp hình tam giác hoặc hình quạt khuôn theo các tháp thận, đỉnh hướng về phía đài thận nhỏ.
+ Tổn thương nằm cố định trong nhu mô tủy thận ngoài đường bài xuất và không gây giãn đài bể thận, trái ngược sỏi thận nằm tự do trong lòng các đài hoặc bể thận.
+ Vôi hóa đỉnh nhú thận lồi sát đài nhỏ hoặc các nốt canxi bong rụng vào đường bài xuất tạo sỏi thứ phát khiến cắt lớp vi tính không tiêm thuốc khó phân biệt hai tổn thương cùng tồn tại.
+ Tái tạo đa mặt phẳng hoặc chụp cắt lớp vi tính thì bài tiết cho thấy thuốc cản quang lấp đầy đài nhỏ ôm quanh đỉnh tháp thận vôi hóa, kết hợp xét nghiệm chuyển hóa giúp khẳng định vị trí nhu mô.
+ Biểu hiện là đường viền tăng tỷ trọng mảnh dạng cung ở ngoại vi, mảng vôi hóa dày thành hoặc vách nang hay mức dịch – sữa canxi lắng đọng phía thấp lòng nang.
+ Tổn thương gắn với cấu trúc nang nhu mô vùng vỏ thận nằm ngoài hệ thống góp và không gây giãn đài bể thận, trái ngược sỏi thận nằm tự do trong lòng đài hoặc bể thận.
+ Nang cạnh bể thận có vôi hóa thành dạng nốt hoặc chứa sữa canxi đặc quánh lồi vào xoang thận rất dễ nhầm sỏi đài bể thận trên cắt lớp vi tính không tiêm thuốc cản quang.
+ Tái tạo đa mặt phẳng và chụp cắt lớp vi tính có tiêm thuốc cản quang (thì nhu mô và thì bài tiết) giúp phân định nang tách rời đường bài xuất, đánh giá ngấm thuốc thành hoặc vách để phân loại theo Bosniak.VI. Tiên lượng & Điều trị
+ Sỏi đài thận kích thước nhỏ (< 4–5 mm), không triệu chứng có tỷ lệ tự đào thải cao khi di chuyển; sỏi > 6–7 mm hoặc khu trú đài dưới khó tự thoát và dễ kẹt tại khúc nối bể thận – niệu quản.
+ Tắc nghẽn kéo dài làm giãn đài bể thận tiến triển, mỏng vỏ thận và suy giảm chức năng thận không hồi phục; biến chứng ứ mủ bể thận hoặc viêm thận bể thận sinh khí đe dọa tính mạng nếu chậm giải áp.
+ Tỷ lệ tái phát sỏi đạt 30–50% sau 5–10 năm, đặc biệt cao ở nhóm sỏi cystin, sỏi struvite nhiễm khuẩn, sỏi axit uric hoặc bệnh nhân có bất thường giải phẫu đường bài xuất.
+ Xác định chính xác vị trí giải phẫu, số lượng, đường kính lớn nhất và thể tích gánh nặng sỏi trong hệ thống đài bể thận.
+ Đo tỷ trọng trung bình của sỏi (HU) và khoảng cách từ da đến sỏi (SSD) giúp tiên lượng hiệu quả tán sỏi ngoài cơ thể: sỏi > 1.000 HU (canxi oxalat monohydrat, canxi phosphat, cystin) hoặc SSD > 10–11 cm có tỷ lệ thất bại cao.
+ Đánh giá giải phẫu đài bể thận (góc phễu – bể thận hẹp < 30°, cổ đài dưới dài hẹp, túi thừa đài thận, thận móng ngựa) và tương quan mạch máu thận để chọn đường vào can thiệp an toàn.
+ Theo dõi chủ động (active surveillance): Chỉ định cho sỏi đài thận kích thước < 4–5 mm, không triệu chứng, không gây giãn đường bài xuất hay nhiễm khuẩn; kiểm tra định kỳ bằng siêu âm hoặc X-quang.
+ Điều trị tống sỏi nội khoa (MET): Sử dụng thuốc chẹn thụ thể alpha (tamsulosin), giảm đau chống viêm (NSAIDs) và bù đủ dịch hỗ trợ đào thải sỏi nhỏ di chuyển xuống khúc nối bể thận – niệu quản.
+ Điều trị tan sỏi và chống nhiễm khuẩn: Kiềm hóa nước tiểu (duy trì pH 6,5–7,0 bằng kali citrat hoặc natri bicarbonat) giúp hòa tan sỏi axit uric thuần túy; phối hợp kháng sinh đặc hiệu khi có nhiễm khuẩn tiết niệu.
+ Dẫn lưu giải áp cấp cứu: Đặt ống thông niệu quản JJ hoặc mở thận qua da dưới hướng dẫn siêu âm – X-quang bắt buộc thực hiện trước khi xử trí sỏi triệt để khi có tắc nghẽn kèm nhiễm khuẩn, ứ mủ bể thận hoặc suy thận cấp.
+ Tán sỏi ngoài cơ thể (ESWL): Phù hợp sỏi bể thận hoặc đài trên – đài giữa kích thước < 20 mm (và sỏi đài dưới < 10 mm có giải phẫu thuận lợi), tỷ trọng < 1.000 HU và thông thoáng đường bài xuất hạ lưu.
+ Nội soi niệu quản – thận ngược dòng tán sỏi laser (RIRS/URS): Ưu tiên cho sỏi thận < 20 mm, đặc biệt sỏi đài dưới, sỏi độ cứng cao (> 1.000 HU), người béo phì hoặc có rối loạn đông máu.
+ Tán sỏi thận qua da (PCNL): Tiêu chuẩn vàng cho sỏi kích thước lớn (> 20 mm), sỏi san hô toàn phần hoặc bán phần, sỏi đài dưới > 10–15 mm và trường hợp thất bại với ESWL hoặc RIRS; thực hiện dưới hướng dẫn siêu âm hoặc màn tăng sáng.
+ Phẫu thuật nội soi sau phúc mạc hoặc mổ mở: Chỉ định hạn chế cho sỏi san hô phức tạp kèm dị dạng đường bài xuất cần tạo hình đồng thời hoặc thận mất chức năng cần cắt thận.
+ Chụp X-quang hệ tiết niệu không chuẩn bị, siêu âm hoặc cắt lớp vi tính liều thấp giúp kiểm tra tỷ lệ sạch sỏi và phát hiện mảnh sỏi tồn dư có ý nghĩa lâm sàng (> 4 mm).
+ Xác nhận đúng vị trí đầu trên và đầu dưới ống thông niệu quản JJ hoặc ống dẫn lưu thận qua da, đồng thời theo dõi mức độ hồi phục tình trạng giãn đài bể thận.
+ Phát hiện kịp thời biến chứng sau can thiệp như tụ máu dưới bao hoặc quanh thận, rò nước tiểu, tổn thương nhu mô thận, hẹp cổ đài – niệu quản và nhiễm khuẩn huyết.
Tài liệu tham khảo
* What the Radiologist Needs to Know About Urolithiasis: Pathogenesis, Types, Assessment, and Variant Anatomy – Phillip M. Cheng, Paymann Moin
* Determination of Renal Stone Composition with Dual-Energy CT: In Vivo Analysis and Comparison with X-ray Diffraction – Guy Hidas, MD, Ruth Eliahou, MD, Mordechai Duvdevani, MD
* New and Evolving Concepts in the Imaging and Management of Urolithiasis: Urologists’ Perspective – Avinash R. Kambadakone, MD, FRCR, Brian H. Eisner, MD
* Diagnostic Imaging Genitourinary – Mitchell Tublin
* The twinkling body: A pictorial guide to all possible anatomical locations of the colour Doppler twinkling artifact – A. Nunziata, O. Catalano, P. P. Saturnino, F. Sandomenico, S. Paoletta, A. Siani; Naples/IT
* Radiology Illustrated Uroradiology – Seung Hyup KIM














# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 28/11/2024
# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 8/3/2024
# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 12/10/2023
# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 4/1/2023
# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 17/6/2022