I. Đại cương
– Hẹp khúc nối bể thận – niệu quản (Ureteropelvic Junction Obstruction) là tình trạng tắc nghẽn một phần hoặc hoàn toàn dòng nước tiểu từ bể thận xuống niệu quản đoạn gần.
– Dịch tễ: Là nguyên nhân thường gặp nhất gây thận ứ nước ở thời kỳ tiền sản và trẻ sơ sinh, đồng thời có thể gặp ở người lớn do các nguyên nhân mắc phải:
+ Tỷ lệ mắc ước tính khoảng 1/1.500 trẻ sinh sống; chiếm khoảng 50% các trường hợp thận ứ nước phát hiện qua siêu âm tiền sản.
+ Nam gặp nhiều hơn nữ, tổn thương ưu thế bên trái và gặp hai bên trong khoảng 5% trường hợp.
+ Theo số liệu tại Bệnh viện Nhi Trung ương, bệnh chiếm khoảng 11% dị tật tiết niệu – sinh dục và 21% dị tật thận – tiết niệu, với khoảng 30–40 ca phẫu thuật tạo hình mỗi năm.
– Cơ chế bệnh sinh: Rối loạn cấu trúc thành cơ, van niệu quản hoặc chèn ép cơ học từ bên ngoài làm gián đoạn sóng nhu động tống xuất nước tiểu qua khúc nối, gây tăng áp lực đài bể thận dẫn đến ứ nước và xơ teo nhu mô thận tiến triển.
– Biểu hiện lâm sàng: Phần lớn được phát hiện sớm trên siêu âm tiền sản trước khi có triệu chứng; các trường hợp phát hiện muộn hoặc ở người lớn biểu hiện đau vùng thắt lưng, khối u bụng sờ thấy, nhiễm trùng đường tiết niệu tái diễn hoặc tiểu máu sau chấn thương nhẹ.
– Vai trò CĐHA: Giữ vai trò then chốt trong phát hiện sớm thận ứ nước, xác định vị trí và mức độ tắc nghẽn, phân biệt nguyên nhân nội tại với mạch máu cực dưới chèn ép và đánh giá chức năng bài tiết của nhu mô thận.
  NỘI DUNG WEB
» 422 Bài giảng chẩn đoán hình ảnh
» X-quang / Siêu âm / CT Scan / MRI
» 25.000 Hình ảnh case lâm sàng
  ĐỐI TƯỢNG
» Kỹ thuật viên CĐHA
» Sinh viên Y đa khoa
» Bác sĩ khối lâm sàng
» Bác sĩ chuyên khoa CĐHA
  Nội dung Bài giảng & Case lâm sàng thường xuyên được cập nhật !
  Đăng nhập Tài khoản để xem Nội dung Bài giảng & Case lâm sàng !!!
* Nguyên nhân – Nguyên nhân nội tại bẩm sinh: Bất thường phát triển thành cơ hoặc lòng ống niệu quản đoạn khúc nối làm gián đoạn sóng nhu động sinh lý: – Vị trí: Thận hình hạt đậu, nằm sau phúc mạc ở hai bên cột sống, thường ngang mức T12–L3; thận trái thường nằm cao hơn thận phải. – Rốn thận: – Bao thận và mạc thận: Từ trong ra ngoài gồm nhu mô thận, bao xơ thận, mỡ quanh thận, mạc thận với lá trước và lá sau, rồi đến mỡ cạnh thận. – Động mạch thận: – Cấu tạo thận: Xoang thận nằm ở trung tâm, được bao quanh bởi nhu mô gồm vỏ thận và tủy thận: – Hình dạng và mặt cắt: Trên mặt cắt dọc, thận có dạng bầu dục hoặc hình hạt đậu, với hai cực rõ; mặt cắt ngang thường có dạng bầu dục. Mặt cắt chếch qua rốn thận giúp khảo sát xoang và mạch thận. – Bao và nhu mô thận: – Xoang và hệ thống đài bể thận: – Mạch máu thận: => Siêu âm Doppler: – Chụp niệu đồ tĩnh mạch (UIV): Đánh giá chức năng bài tiết nhu mô, mức độ ứ nước đài bể thận và xác định vị trí hẹp tại khúc nối: – Cạm bẫy: Chậm bài tiết hoặc không thấy thuốc cản quang xuống niệu quản trên phim chụp sớm dễ chẩn đoán nhầm thận mất chức năng hoặc tắc nghẽn đoạn thấp nếu không chụp bổ sung phim muộn nhiều giờ hoặc phim nằm sấp để thuốc nặng hơn nước tiểu lắng xuống vùng thấp qua khúc nối. => Case lâm sàng 1 => Case lâm sàng 2 => Case lâm sàng 3 => Case lâm sàng 4: => Case lâm sàng 5: => Case lâm sàng 6: => Case lâm sàng 7: => Case lâm sàng 8: => Case lâm sàng 9: => Case lâm sàng 10: – Dấu hiệu trực tiếp gợi ý căn nguyên gây hẹp tại vị trí khúc nối bể thận – niệu quản trên chụp niệu đồ tĩnh mạch: – Phân loại thận ứ nước trên chụp niệu đồ tĩnh mạch (Valayer & Cendron): Đánh giá mức độ giãn đài bể thận và biến đổi hình thái nhú thận nhằm lượng giá mức độ tắc nghẽn: – Đặc điểm hình ảnh siêu âm: Khảo sát hình thái hệ thống đài bể thận, nhu mô và xác định vị trí tắc nghẽn tại khúc nối: – Phân biệt: Khảo sát toàn bộ đường bài xuất để loại trừ các nguyên nhân gây giãn thứ phát như sỏi kẹt khúc nối, sỏi niệu quản hoặc khối u đường niệu. – Biến chứng: Phát hiện sỏi thứ phát do ứ trệ nước tiểu hoặc hình ảnh dịch hồi âm lợn cợn, lắng cặn phân tầng trong đài bể thận gợi ý thận ứ mủ. – Phân loại ứ nước thận trên siêu âm (Lebowitz R.): Đánh giá mức độ giãn dựa trên đường kính trước – sau của bể thận đo trên mặt cắt ngang qua rốn thận kết hợp tình trạng giãn các đài thận: – Phân loại ứ nước thận trên siêu âm (Hội Tiết niệu Thai nhi – SFU): Phân độ hình thái từ độ 1 đến độ 4 dựa vào mức độ giãn đài bể thận và độ mỏng của nhu mô thận: – Kỹ thuật cắt lớp vi tính hệ tiết niệu (CTU): Thăm khám đa thì kết hợp các kỹ thuật tái tạo đa mặt phẳng (MPR), chiếu cường độ tối đa (MIP) và dựng hình thể tích 3 chiều (VR) nhằm đánh giá toàn diện nhu mô, đường bài xuất và giải phẫu mạch máu thận: – Lập bản đồ giải phẫu mạch máu thận trước phẫu thuật nhằm tối ưu chiến lược can thiệp và phòng ngừa biến chứng chảy máu: – Đặc điểm hình ảnh CLVT đa dãy (MDCT): Khảo sát toàn bộ hệ thống bài xuất từ đài bể thận, niệu quản xuống đến bàng quang nhờ các kỹ thuật tái tạo chuyên sâu: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: * Chẩn đoán phân biệt – Bể thận ngoài xoang (Extrarenal pelvis): Bể thận nằm hoàn toàn hoặc phần lớn ngoài giới hạn xoang thận, có hình thái lớn nhưng các đài thận hoàn toàn không giãn, không có tình trạng tắc nghẽn thực sự tại khúc nối. – Tiên lượng: Phụ thuộc vào thời điểm phát hiện, mức độ tắc nghẽn và chức năng thận trước mổ: – Nguyên tắc điều trị: Giải phóng đường dẫn lưu, phục hồi lưu thông nước tiểu qua khúc nối và bảo tồn tối đa chức năng thận: – Phương pháp phẫu thuật: – Vai trò CĐHA & Theo dõi:
+ Thiểu sản đoạn khúc nối với tăng sinh sợi collagen và giảm tế bào cơ trơn gây mất khả năng truyền nhu động tống xuất nước tiểu.
+ Tồn tại van niệu quản hoặc nếp gấp niêm mạc bẩm sinh gây hẹp cơ học lòng ống.
+ Vị trí cắm cao của niệu quản vào bể thận gây gập góc và cản trở dẫn lưu khi bể thận giãn căng.
– Nguyên nhân ngoại lai bẩm sinh: Chèn ép cơ học từ ngoài vào vùng khúc nối:
+ Mạch máu cực dưới thận bắt chéo phía trước khúc nối bể thận – niệu quản gây gập góc và tắc nghẽn.
+ Thận xoay bất thường hoặc thận di động quá mức gây tắc nghẽn từng hồi phụ thuộc tư thế.
– Nguyên nhân mắc phải: Hẹp thứ phát do tổn thương thành ống hoặc khối choán chỗ vùng khúc nối:
+ Xơ sẹo sau phẫu thuật sỏi thận, phẫu thuật tạo hình khúc nối trước đó, chấn thương hoặc viêm nhiễm mạn tính.
+ Khối u ác tính như ung thư biểu mô đường niệu (Urothelial Carcinoma), ung thư biểu mô tế bào vảy (Squamous Cell Carcinoma) hoặc tổn thương di căn.
+ Khối u lành tính hiếm gặp như polyp biểu mô xơ hóa (Fibroepithelial Polyp) hoặc u trung mô.II. Giải phẫu
* Giải phẫu đại thể
– Kích thước: Ở người trưởng thành, thận dài khoảng 10–12 cm, rộng 5–7 cm, dày 2–3 cm; trọng lượng trung bình khoảng 150 g ở nam và 135 g ở nữ.
+ Là nơi mạch máu, bạch huyết, thần kinh và hệ thống bể thận–niệu quản đi qua.
+ Theo thứ tự từ trước ra sau, thường gặp tĩnh mạch thận, động mạch thận rồi bể thận.
+ Xuất phát từ động mạch chủ bụng; động mạch thận phải đi phía sau tĩnh mạch chủ dưới.
+ Sau khi vào rốn thận, động mạch chia thành các nhánh phân thùy, rồi các động mạch gian thùy, động mạch cung và động mạch gian tiểu thùy.
+ Xoang thận chứa mỡ, mạch máu, bạch huyết, thần kinh, đài thận và bể thận. Nước tiểu từ nhú thận đổ vào đài thận nhỏ, tiếp đến đài thận lớn, bể thận rồi niệu quản.
+ Vỏ thận nằm ngay dưới bao xơ; các cột thận là phần vỏ xen giữa các tháp thận.
+ Tủy thận gồm các tháp thận. Đáy tháp hướng về vỏ thận; đỉnh tạo thành nhú thận và lồi vào đài thận nhỏ.* Giải phẫu siêu âm
+ Bao xơ thường hiện thành đường tăng âm mảnh ở bề mặt thận, nhưng không phải lúc nào cũng phân biệt rõ.
+ Vỏ thận có hồi âm thấp hơn hoặc tương đương gan, lách khi nhu mô các tạng này bình thường và thiết lập máy phù hợp.
+ Tháp thận thường giảm hồi âm hơn vỏ thận, có dạng tam giác hoặc bầu dục, hướng từ xoang thận ra vỏ; các cột thận là phần vỏ xen giữa các tháp.
+ Xoang thận tạo vùng tăng âm trung tâm, chủ yếu do mỡ và mô liên kết; mạch máu và hệ thống đài bể thận nằm trong xoang.
+ Khi hệ thống đài bể thận không giãn, các đài thường không tạo những khoang dịch trống âm nổi bật; xoang tăng âm không nên nhầm với dịch trong hệ thống góp.
+ Trên thang xám, mạch máu thường là các cấu trúc dạng ống trống âm; Doppler màu giúp nhận diện dòng chảy và phân biệt động mạch với tĩnh mạch.
+ Tại rốn thận, tĩnh mạch thường nằm phía trước động mạch; các nhánh động mạch trong thận đi giữa các tháp, tạo cung ở ranh giới vỏ–tủy rồi phân nhánh về phía vỏ.III. Chẩn đoán x-quang
+ Thì nhu mô (1–3 phút): Bóng thận to, nhu mô thận mỏng ngấm thuốc cản quang muộn tạo đường viền đa cung ở ngoại vi do bị các đài thận giãn ép dẹt (dấu hiệu viền nhu mô).
+ Thì bài xuất (5–7 phút): Thuốc cản quang ứ đọng trong các ống góp bị chèn ép tạo hình ảnh dải mờ hình liềm ôm quanh ngoại vi các đài thận (dấu hiệu liềm đài thận).
+ Thì muộn (15–30 phút đến vài giờ): Thuốc cản quang ứ đọng kéo dài trong hệ thống đài bể thận giãn lớn, cắt cụt đột ngột tại vị trí khúc nối và không hiện hình hoặc hiện hình rất muộn niệu quản đoạn dưới.
+ Dấu hiệu ấn lõm ngón tay: Khuyết lõm bờ nhẵn ấn từ ngoài vào vùng khúc nối hoặc bể thận đoạn gần, gợi ý chèn ép ngoại lai do mạch máu cực dưới thận bắt chéo.
+ Dấu hiệu rãnh khía: Hình ảnh hẹp khu trú dạng rãnh khía hoặc thuôn nhọn đồng tâm tại khúc nối do nếp gấp niêm mạc, van niệu quản hoặc thiểu sản thành cơ nội tại.
+ Độ 1: Giãn khu trú bể thận, các đài thận và nhú thận giữ nguyên hình thái bình thường.
+ Độ 2: Giãn nhẹ bể thận và các đài thận, nhú thận giảm độ lõm hoặc dẹt nhẹ.
+ Độ 3: Giãn đài bể thận mức độ trung bình, nhú thận bị ép phẳng hoặc tù nhưng ranh giới đài thận và bể thận còn phân biệt rõ.
+ Độ 4: Giãn lớn toàn bộ hệ thống đài bể thận với các đài thận phình tròn dạng bong bóng, xóa ranh giới đài – bể thận và nhu mô thận bị ép mỏng rõ rệt.IV. Chẩn đoán siêu âm
+ Thận tăng kích thước kèm giãn thông thương các đài thận với bể thận, thuôn hẹp đột ngột tại khúc nối và không thấy giãn niệu quản đoạn dưới.
+ Vỏ thận mỏng dần và mất phân biệt tủy – vỏ trong tắc nghẽn kéo dài; thận đối bên thường phì đại bù trừ ở trẻ em.
+ Siêu âm tiền sản giúp phát hiện sớm thận ứ nước bẩm sinh ngay từ trong thai kỳ, đồng thời đánh giá hình thái nhu mô và lượng nước ối.
+ Siêu âm Doppler màu giúp phát hiện mạch máu cực dưới bắt chéo vùng khúc nối và đánh giá chỉ số trở kháng động mạch thận tăng cao (RI > 0,70) trong giai đoạn tắc nghẽn cấp hoặc còn bù.
+ Thận ứ nước nhẹ: Đường kính trước – sau bể thận < 12 mm và không giãn các đài thận.
+ Thận ứ nước vừa: Đường kính trước – sau bể thận 12–20 mm kèm giãn các đài thận.
+ Thận ứ nước nặng: Đường kính trước – sau bể thận > 20 mm kèm giãn lớn toàn bộ hệ thống đài thận.
+ Độ 1: Giãn khu trú bể thận, không giãn các đài thận và nhu mô thận bình thường.
+ Độ 2: Giãn bể thận kèm giãn một vài đài thận nhưng vẫn giữ nguyên hình thái nhú thận, nhu mô thận không mỏng.
+ Độ 3: Giãn bể thận và toàn bộ các đài thận với nhú thận bị ép tù hoặc phẳng, nhu mô thận chưa mỏng.
+ Độ 4: Giãn lớn toàn bộ đài bể thận kèm mỏng nhu mô thận rõ rệt.V. Chẩn đoán CLVT
+ Thì động mạch (25–35 giây): Tái tạo chiếu cường độ tối đa (MIP) và dựng hình thể tích 3 chiều (VR) bộc lộ rõ động mạch cực dưới bất thường bắt chéo phía trước hoặc phía sau khúc nối bể thận – niệu quản.
+ Thì tĩnh mạch thận (60–75 giây): Khảo sát tĩnh mạch cực dưới đi kèm, đánh giá độ dày nhu mô và mức độ tưới máu vỏ thận bên tổn thương.
+ Thì bài tiết muộn (7–15 phút, có thể muộn hơn khi thận ứ nước nặng): Tái tạo đa mặt phẳng (MPR) và chiếu cường độ tối đa (MIP) xác định vị trí hẹp khu trú tại khúc nối, tình trạng cắm cao niệu quản và loại trừ sỏi hoặc u đường niệu.
+ Xác định chính xác số lượng, đường đi, kích thước và vị trí bắt chéo (phía trước hay phía sau khúc nối) của động mạch và tĩnh mạch cực dưới bất thường.
+ Định hướng lựa chọn phương pháp phẫu thuật (tạo hình chuyển vị mạch máu hay xẻ hẹp nội soi ngược dòng) và giảm nguy cơ tổn thương mạch máu gây chảy máu trong và sau mổ.
+ Cung cấp hình ảnh giải phẫu trực quan và chính xác về hệ thống đường niệu, giúp đánh giá trước mổ toàn diện về nguyên nhân, hình thái và mức độ tổn thương tại khúc nối bể thận – niệu quản.
+ Tạo điều kiện thuận lợi cho phẫu thuật viên lựa chọn phương pháp can thiệp tối ưu và lập kế hoạch điều trị hiệu quả.VI. Tiên lượng & Điều trị
+ Phát hiện sớm ở giai đoạn tiền sản hoặc trẻ nhỏ giúp bảo tồn tốt chức năng thận và phục hồi nhu mô sau giải áp.
+ Tắc nghẽn mạn tính kéo dài gây teo xơ nhu mô thận tiến triển, giảm hoặc mất chức năng thận đơn bên, đòi hỏi theo dõi sát hoặc can thiệp cắt thận khi thận mất chức năng hoàn toàn kèm biến chứng nhiễm trùng.
+ Điều trị bảo tồn: Theo dõi định kỳ bằng siêu âm và xạ hình thận cho các trường hợp trẻ em phát hiện tiền sản có chức năng thận tốt, không nhiễm trùng và độ giãn ổn định.
+ Can thiệp ngoại khoa: Chỉ định khi có triệu chứng đau tái diễn, nhiễm trùng đường tiết niệu, suy giảm chức năng thận trên xạ hình hoặc thận ứ nước tiến triển nặng.
+ Phẫu thuật tạo hình khúc nối bể thận – niệu quản theo phương pháp Anderson – Hynes (cắt bỏ đoạn hẹp và bể thận giãn, tạo hình lại miệng nối) là tiêu chuẩn vàng kinh điển với tỷ lệ thành công cao.
+ Phẫu thuật nội soi (nội soi ổ bụng hoặc nội soi sau phúc mạc) hiện là lựa chọn thay thế ưu thế cho mổ mở truyền thống, giúp giảm đau sau mổ, rút ngắn thời gian nằm viện và đảm bảo thẩm mỹ.
+ Can thiệp tối thiểu qua nội soi ngược dòng xẻ hẹp bằng dao điện hoặc laser được áp dụng cho một số trường hợp chọn lọc nhưng tỷ lệ tái phát cao hơn mổ tạo hình.
+ Đánh giá trước mổ: Xác định chính xác mức độ ứ nước, nguyên nhân nội tại hay ngoại lai (mạch máu cực dưới) và chức năng phân bố hai thận.
+ Theo dõi sau mổ: Siêu âm định kỳ đánh giá sự thu nhỏ của đài bể thận và xạ hình thận đánh giá sự cải thiện thời gian bán thải (T1/2) cùng chức năng bài tiết.
Tài liệu tham khảo
* Adult Ureteropelvic Junction Obstruction: Insights with Three-dimensional Multi–Detector Row CT – Leo P. Lawler, MD, FRCR, Thomas W. Jarret, MD
* Ureteropelvic Junction Obstruction: Use of Helical CT for Preoperative Assessment—Comparison with Intraarterial Angiography – Olivier Rouvière, MD, Denis Lyonnet, MD
* Imaging for ureteropelvic junction obstruction in adults – Wolf JS Jr, Siegel CL, Brink JA, Clayman RV
* Imaging in Congenital Ureteropelvic Junction Obstruction – John S Wiener, MD, FACS, FAAP; Chief Editor: Eugene C Lin, MD
* Diagnostic Imaging Genitourinary – Mitchell Tublin
* Evaluation of the ureter using CT-urography – J. J. Delgado Moraleda, S. Brugger Frigols, M. V. Alvarez Martinez












# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 31/10/2022
# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 28/8/2022
# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 3/7/2022
# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 5/12/2021
# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 4/12/2021