I. Đại cương
– Nang niệu rốn (urachal cyst) là tổn thương dạng nang bẩm sinh hình thành do đoạn giữa của ống niệu rốn không thoái triển hoàn toàn trong khi hai đầu tận phía rốn và phía bàng quang đã đóng kín.
– Dịch tễ: Nang niệu rốn có thể gặp ở cả trẻ em và người trưởng thành với một số đặc điểm dịch tễ nổi bật:
+ Tổn thương có ưu thế ở nam giới với tỷ lệ nam so với nữ khoảng 2 : 1.
+ Bệnh thường được phát hiện ở trẻ lớn hoặc người trưởng thành trẻ tuổi hơn là giai đoạn sơ sinh do diễn tiến âm thầm khi chưa có biến chứng.
– Cơ chế bệnh sinh: Sự bít tắc hai đầu tận kèm tồn lưu lớp biểu mô lót lòng ống ở đoạn giữa dẫn đến tích tụ dịch tiết và các mảnh vụn tế bào bong, làm giãn lòng ống tạo thành nang kín không thông thương với bàng quang hay rốn.
– Vị trí: Tổn thương nằm dọc theo đường giữa thành bụng trước trong khoang trước phúc mạc trên đường đi của dây chằng rốn giữa, trong đó phần lớn xuất hiện ở 1/3 dưới của ống niệu rốn gần vòm bàng quang và ít gặp hơn ở 1/3 trên.
– Biểu hiện lâm sàng: Diễn tiến lâm sàng của nang niệu rốn phụ thuộc chủ yếu vào việc tổn thương còn đơn thuần hay đã xuất hiện biến chứng:
+ Nang không biến chứng thường hoàn toàn không có triệu chứng và chỉ được phát hiện tình cờ khi thăm khám hình ảnh vùng bụng hoặc tiểu khung vì lý do khác.
+ Phần lớn trường hợp chỉ được chẩn đoán khi có biến chứng nhiễm trùng, áp xe hóa hoặc xuất huyết trong nang, biểu hiện bằng đau hạ vị đường giữa, sờ thấy khối căng đau dưới rốn, sốt hoặc triệu chứng kích thích đường tiểu dưới.
– Vai trò CĐHA: Các phương thức hình ảnh giữ vai trò hàng đầu trong phát hiện tổn thương, xác định ranh giới giải phẫu và phân tầng biến chứng của nang niệu rốn:
+ Siêu âm là phương tiện thăm khám ban đầu ưu tiên nhờ khả năng đánh giá chi tiết tổn thương nông ở thành bụng trước và vùng vòm bàng quang mà không gây nhiễm xạ, đặc biệt hữu ích ở bệnh nhi.
+ Cắt lớp vi tính và cộng hưởng từ giúp khẳng định vị trí đường giữa trong khoang trước phúc mạc, loại trừ sự thông thương với bàng quang hoặc rốn, đồng thời đánh giá biến chứng nhiễm trùng, áp xe hoặc nghi ngờ thoái hóa ác tính.
  NỘI DUNG WEB
» 422 Bài giảng chẩn đoán hình ảnh
» X-quang / Siêu âm / CT Scan / MRI
» 25.000 Hình ảnh case lâm sàng
  ĐỐI TƯỢNG
» Kỹ thuật viên CĐHA
» Sinh viên Y đa khoa
» Bác sĩ khối lâm sàng
» Bác sĩ chuyên khoa CĐHA
  Nội dung Bài giảng & Case lâm sàng thường xuyên được cập nhật !
  Đăng nhập Tài khoản để xem Nội dung Bài giảng & Case lâm sàng !!!
– Xoang niệu rốn (umbilical urachal sinus): – Nang niệu rốn (urachal cyst): – Ống niệu rốn mở (patent urachus): – Túi thừa niệu rốn (vesicourachal diverticulum): – Xoang niệu rốn luân phiên (alternating urachal sinus): – Phôi thai học: Ống niệu rốn (urachus) là cấu trúc dạng ống nằm ở đường giữa nối từ vòm trước bàng quang lên tới rốn, có nguồn gốc từ sự thoái triển của ổ nhớp và niệu nang trong thời kỳ phôi thai: – Kích thước và cấu trúc: Ống niệu rốn có chiều dài khoảng 3–10 cm, đường kính 8–10 mm ở đầu nối bàng quang và thu nhỏ dần về phía rốn, được cấu tạo bởi ba lớp đồng tâm: – Vị trí và liên quan giải phẫu: Dọc theo đường đi từ vòm bàng quang lên rốn, ống niệu rốn nằm ở đường giữa thành bụng trước trong khoang sau xương mu, khoang trước bàng quang và khoang trước phúc mạc, giới hạn phía trước bởi mạc ngang và phía sau bởi phúc mạc thành: – Biến thể giải phẫu: Trong một số trường hợp, ống niệu rốn có thể hợp nhất với một hoặc cả hai động mạch rốn bị tắc và chạy hơi lệch nhẹ sang bên phải hoặc bên trái đường giữa, tạo cạm bẫy dễ nhầm với tổn thương ngoài đường giữa trên hình ảnh. – Vị trí: Nằm dọc đường giữa thành bụng trước trên đường đi dây chằng rốn giữa, thường tiếp giáp mặt trước trên vòm bàng quang: – Đặc điểm hình ảnh: Siêu âm là phương tiện đầu tay đánh giá bản chất dịch và ranh giới nang niệu rốn trên mặt cắt ngang và dọc đường giữa khi bàng quang căng vừa phải: – Cạm bẫy: Khảo sát siêu âm vùng hạ vị đường giữa dễ nhầm lẫn hoặc bỏ sót tổn thương trong hai tình huống sau: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: – Nang niệu rốn có thể kèm sỏi hoặc vôi hóa trong lòng nang do ứ đọng dịch tiết, mảnh vụn biểu mô và viêm mạn tính: – Vị trí: Nang khu trú dọc theo đường giữa thành bụng trước trên đường đi của dây chằng rốn giữa, nằm giữa mạc ngang ở phía trước và phúc mạc thành ở phía sau, thường tiếp giáp mặt trước trên vòm bàng quang: – Đặc điểm hình ảnh cắt lớp vi tính: Cắt lớp vi tính đánh giá chính xác mối liên quan giải phẫu vùng vòm bàng quang, vôi hóa và tình trạng ngấm thuốc của thành nang: – Đặc điểm hình ảnh cộng hưởng từ: Cộng hưởng từ có ưu thế vượt trội về độ tương phản mô mềm và khảo sát đa mặt phẳng trực tiếp để phân tích bản chất dịch nang cũng như tính toàn vẹn của lớp cơ vòm bàng quang: – Cạm bẫy: Quá trình diễn giải hình ảnh cắt lớp vi tính và cộng hưởng từ nang niệu rốn đơn thuần cần lưu ý hai cạm bẫy chẩn đoán thường gặp: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: * Biến chứng: – Nhiễm trùng nang niệu rốn (infected urachal cyst): Là biến chứng thường gặp nhất, xảy ra khi vi khuẩn từ da, đường tiết niệu hoặc đường tiêu hóa xâm nhập gây giãn nhanh và áp xe hóa nang: – Thoái hóa ác tính thành ung thư biểu mô niệu rốn (urachal carcinoma) là biến chứng hiếm gặp nhưng tiên lượng nặng ở người trưởng thành (thường gặp ở độ tuổi 50–60, ưu thế nam giới), trong đó > 80% là ung thư biểu mô tuyến (thường gặp thể chế nhầy) phát sinh từ sự dị sản tuyến của lớp biểu mô lót ống niệu rốn tồn lưu và thường được phát hiện muộn khi u xâm lấn xuyên vòm bàng quang gây tiểu máu đại thể: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: * Túi thừa bàng quang: – Vị trí: Túi thừa bàng quang có vị trí giải phẫu không tương xứng với đường đi của ống niệu rốn, tạo điểm phân biệt cơ bản nhất so với nang niệu rốn: – Đặc điểm hình ảnh: Đối chiếu trực tiếp hình thái và sự thông thương với lòng bàng quang trên các phương thức hình ảnh giúp khẳng định chẩn đoán: – Cạm bẫy: Một số tình huống giải phẫu và biến chứng có thể làm mờ ranh giới phân biệt giữa hai thực thể này: * Nang mạc treo / Nang buồng trứng: – Nang mạc treo (mesenteric cyst): Tổn thương nang trong ổ phúc mạc, phân biệt với nang niệu rốn dựa vào khoang giải phẫu, tính di động và liên quan mạch máu mạc treo: – Nang buồng trứng (ovarian cyst): Tổn thương xuất phát từ phần phụ trong ổ phúc mạc vùng tiểu khung ở nữ giới, có thể lan lên hạ vị đường giữa tiếp xúc vòm bàng quang: – Cạm bẫy: Nang kích thước khổng lồ hoặc biến chứng cấp tính vùng hạ vị có thể xóa nhòa ranh giới khoang giải phẫu giữa hai nhóm bệnh lý: – Túi thừa niệu rốn (vesicourachal diverticulum) là bất thường bẩm sinh hình thành do đầu tận phía bàng quang của ống niệu rốn đóng không kín trong khi đoạn giữa và đầu tận phía rốn đã xơ hóa hoàn toàn, tạo khoang túi lồi ra từ vòm bàng quang thông thương trực tiếp với lòng bàng quang nhưng không thông với rốn hay phần dây chằng rốn giữa còn lại. – Dịch tễ: Là thể hiếm gặp nhất trong nhóm bất thường tồn lưu ống niệu rốn (< 5% trường hợp), thường phát hiện tình cờ ở người trưởng thành hoặc đi kèm tắc nghẽn đường ra bàng quang bẩm sinh và hội chứng bụng quả mận ở trẻ em. – Vị trí: Xuất phát tại đường giữa mặt trước trên (đỉnh) vòm bàng quang dọc theo trục dây chằng rốn giữa và nhô vào khoang trước phúc mạc giữa mạc ngang ở phía trước với phúc mạc thành ở phía sau. – Biểu hiện lâm sàng: Phần lớn không triệu chứng và phát hiện tình cờ qua chẩn đoán hình ảnh; triệu chứng chỉ xuất hiện khi ứ đọng nước tiểu gây nhiễm trùng đường tiết niệu tái diễn, đau hạ vị đường giữa, tiểu khó hoặc tiểu máu. – Đặc điểm hình ảnh: Biểu hiện là cấu trúc dạng túi dịch nhô lên từ đỉnh vòm bàng quang dọc đường giữa, có cổ thông thương trực tiếp với lòng bàng quang: – Phân biệt: – Biến chứng: Ứ đọng nước tiểu kéo dài do cổ túi thừa hẹp và thiếu lớp cơ tống xuất dẫn đến các biến chứng thứ phát: => Case lâm sàng: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: => Case lâm sàng 4: nhiễm trùng – Ống niệu rốn mở (patent urachus) là bất thường bẩm sinh do toàn bộ lòng ống niệu rốn không xơ hóa, duy trì đường thông thương liên tục từ đỉnh vòm bàng quang lên rốn dọc đường giữa khoang trước phúc mạc. – Dịch tễ: Chiếm khoảng 50% bất thường tồn lưu ống niệu rốn, ưu thế nam giới (tỷ lệ nam : nữ khoảng 2 : 1) và thường biểu hiện ngay giai đoạn sơ sinh. – Cơ chế bệnh sinh: Sự tồn lưu toàn bộ biểu mô lót lòng ống tạo kênh dẫn trực tiếp giữa đường tiết niệu và rốn, chịu chi phối bởi khẩu kính ống và áp lực nội bàng quang: – Biểu hiện lâm sàng: Triệu chứng đặc trưng là tình trạng rò rỉ nước tiểu qua rốn kèm biến đổi viêm tại chỗ: – Chẩn đoán hình ảnh: Biểu hiện là cấu trúc dạng ống chứa dịch nằm dọc đường giữa khoang trước phúc mạc, nối liên tục từ đỉnh vòm bàng quang lên tới rốn: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: – Xoang niệu rốn (umbilical urachal sinus) là bất thường bẩm sinh hình thành do đầu tận phía rốn của ống niệu rốn đóng không kín trong khi đoạn giữa và đầu tận phía bàng quang đã xơ hóa hoàn toàn, tạo khoang túi mù hình thoi ngay dưới rốn thông với bề mặt rốn nhưng không thông thương với bàng quang. – Dịch tễ: Chiếm khoảng 15% các bất thường tồn lưu ống niệu rốn; thường biểu hiện ở trẻ em và hiếm gặp ở người trưởng thành (chỉ phát hiện khi có bội nhiễm). – Cơ chế bệnh sinh: Lòng xoang mở ra da rốn tạo điều kiện cho tế bào biểu mô bong tróc, chất nhầy và vi khuẩn từ da tích tụ trong khoang mù hẹp, gây viêm tái diễn, dày thành xoang và hình thành sỏi ứ đọng. – Biểu hiện lâm sàng: Lỗ rò nhỏ tại đáy rốn gây chảy dịch nhầy, dịch đục hoặc mủ theo chu kỳ, kèm viêm đỏ, phù nề quanh rốn, đau hạ vị đường giữa dưới rốn hoặc sờ thấy khối nề đau khi bội nhiễm. – Đặc điểm hình ảnh: Tổn thương dạng túi mù hình thoi giãn nở nằm dọc đường giữa khoang trước phúc mạc ngay dưới rốn (giữa mạc ngang ở phía trước và phúc mạc thành ở phía sau), tận cùng mù phía dưới và không thông với vòm bàng quang: – Phân biệt: – Biến chứng: Nhiễm trùng tái diễn và áp xe hóa thành bụng trước vùng dưới rốn là biến chứng thường gặp nhất; ổ áp xe không được dẫn lưu có thể vỡ xuống dưới thông vào bàng quang tạo xoang niệu rốn luân phiên, hoặc hiếm gặp hơn là tạo sỏi trong xoang và thoái hóa ác tính ở người trưởng thành. => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: – Tiên lượng: Mức độ thuận lợi phụ thuộc vào bản chất lành tính hay ác tính, tuổi phát hiện và tình trạng biến chứng nhiễm trùng kèm theo: – Điều trị: Lựa chọn phương pháp dựa trên độ tuổi, biểu hiện lâm sàng, biến chứng nhiễm trùng và nguy cơ ác tính: – Theo dõi: Lịch trình theo dõi bằng chẩn đoán hình ảnh được cá thể hóa theo phương pháp xử trí và bản chất mô bệnh học:II. Phân loại
+ Chiếm khoảng 15% các bất thường tồn lưu ống niệu rốn, hình thành do đầu tận phía rốn đóng không kín tạo thành một xoang mù giãn nhẹ ngay dưới rốn và không thông thương với bàng quang.
+ Tổn thương thường có lỗ mở nhỏ tại rốn gây rỉ dịch nhầy hoặc dịch mủ từng đợt khi ứ đọng mảnh vụn tế bào biểu mô và bội nhiễm.
+ Chiếm khoảng 30% các bất thường tồn lưu ống niệu rốn, hình thành do đoạn giữa ống niệu rốn không xơ hóa trong khi cả hai đầu tận phía rốn và phía bàng quang đều đã đóng kín.
+ Tổn thương tạo thành khoang dịch kín nằm dọc đường giữa trong khoang trước phúc mạc và hoàn toàn không thông thương với bàng quang hay rốn.
+ Chiếm khoảng 50% các bất thường tồn lưu ống niệu rốn, xảy ra khi toàn bộ lòng ống niệu rốn không thoái triển tạo nên đường thông thương trực tiếp giữa vòm bàng quang và rốn.
+ Bệnh thường được phát hiện sớm ở giai đoạn sơ sinh nhờ dấu hiệu rò rỉ nước tiểu qua rốn, đặc biệt rõ khi tăng áp lực ổ bụng hoặc có tắc nghẽn đường ra bàng quang.
+ Chiếm khoảng 5% các bất thường tồn lưu ống niệu rốn, hình thành do đầu tận phía bàng quang đóng không kín tạo nên cấu trúc dạng túi lồi ra từ vòm bàng quang.
+ Túi thừa thông thương trực tiếp với lòng bàng quang nhưng đóng kín ở phía trên nên không thông với rốn hoặc phần dây chằng rốn giữa còn lại.
+ Là thể biến thể hiếm gặp trong phân loại bất thường ống niệu rốn, thường tiến triển từ nang niệu rốn hoặc xoang niệu rốn vỡ thông thứ phát.
+ Tổn thương có khả năng thoát dịch luân phiên ra ngoài qua rốn hoặc đổ vào lòng bàng quang tùy thuộc vào áp lực dịch và vị trí lỗ rò.III. Giải phẫu
+ Trong quá trình phát triển bình thường của thai nhi, lòng ống niệu rốn xơ hóa hoàn toàn trước hoặc ngay sau sinh để trở thành dây chằng rốn giữa.
+ Khi ống niệu rốn không bít tắc hoàn toàn, phần lòng ống tồn lưu có thể gây rò rỉ nước tiểu dai dẳng qua rốn, viêm nhiễm, áp xe hóa, tạo sỏi hoặc thoái hóa ác tính về sau.
+ Tỷ lệ tồn lưu ống niệu rốn có biểu hiện lâm sàng ước tính khoảng 1/5.000 ở người trưởng thành và 1/150.000 ở trẻ nhỏ.
+ Lớp niêm mạc trong cùng được lót bởi biểu mô chuyển tiếp trong khoảng 70% trường hợp và biểu mô trụ chế nhầy trong 30% trường hợp, giải thích hiện tượng tích tụ dịch tiết hoặc phát sinh ung thư biểu mô tuyến khi tồn lưu bất thường.
+ Lớp giữa là mô liên kết dưới niêm mạc chứa các mạch máu nhỏ và bạch huyết.
+ Lớp ngoài cùng là lớp cơ trơn liên tiếp trực tiếp với lớp cơ chóp bàng quang và vùng dây chằng mu bàng quang.
+ Toàn bộ ống niệu rốn nằm gọn trong ngăn giải phẫu tạo bởi mạc rốn – bàng quang, cấu trúc mạc hình tam giác trải từ rốn xuống bao quanh bàng quang và hai động mạch rốn tắc.
+ Ngăn mạc rốn – bàng quang đóng vai trò rào cản khu trú dịch viêm, mủ áp xe hoặc máu tụ của bệnh lý niệu rốn thành khối hình chóp dọc đường giữa trước phúc mạc, hạn chế lan tràn tự do vào ổ phúc mạc.
+ Trên các lớp cắt ngang, dây chằng rốn giữa đội phúc mạc thành trước tạo thành nếp rốn giữa, nằm giữa hai nếp rốn trong chứa động mạch rốn tắc và hai nếp rốn ngoài chứa bó mạch thượng vị dưới.IV. Nang niệu rốn
1. Chẩn đoán siêu âm
+ Khu trú hoàn toàn trong khoang trước phúc mạc, giới hạn phía trước bởi mạc ngang và phía sau bởi phúc mạc thành.
+ Tạo khoang dịch kín, không có cổ thông với lòng bàng quang ở phía dưới hay đường rò mở ra rốn ở phía trên.
+ Phối hợp đầu dò thẳng tần số cao (7,5–15 MHz) khảo sát thành bụng nông và đầu dò cong tần số thấp (3,5–5 MHz) khi nang lớn hoặc lan sâu xuống tiểu khung.
+ Nang đơn thuần có dạng bầu dục hoặc hình thoi, dịch trống âm đồng nhất, thành mỏng nhẵn (< 2 mm) và dấu hiệu tăng âm phía sau.
+ Lòng nang đôi khi có hồi âm mịn mức độ thấp do mảnh vụn biểu mô bong hoặc chất nhầy đặc, không kèm chồi đặc hay vách dày.
+ Siêu âm Doppler màu không ghi nhận tín hiệu tưới máu trong lòng hay tăng sinh mạch tại thành nang đơn thuần.
+ Khảo sát động khi hô hấp hoặc làm đầy bàng quang cho thấy nang di động đồng bộ với thành bụng trước, tách biệt nhu động ruột trong ổ phúc mạc.
+ Khi bội nhiễm hoặc xuất huyết, nang tăng kích thước, thành dày không đều (> 2 mm), dịch hồi âm hỗn hợp kèm tăng sinh mạch thành nang và thâm nhiễm tăng âm lớp mỡ trước phúc mạc.
+ Nang lớn hoặc áp xe đè lõm vòm bàng quang dễ nhầm với u nội bàng quang hay túi thừa bàng quang; cần xác định góc tiếp xúc ngoài thành và tính liên tục của lớp niêm mạc bàng quang tăng âm.
+ Nang nhỏ (< 5 mm) dễ bị bỏ sót khi bàng quang quá căng, đè đầu dò quá mạnh làm xẹp nang hoặc chỉ dùng đầu dò cong tần số thấp hạn chế phân giải trường gần.
+ Siêu âm thang xám ghi nhận cấu trúc tăng âm mạnh, bờ rõ, kèm dấu hiệu bóng cản âm phía sau và di chuyển theo tư thế người bệnh khi nằm trong dịch loãng.
+ Siêu âm Doppler màu thường thấy dấu hiệu nhiễu ảnh lấp lánh phía sau sỏi, giúp phát hiện sỏi nhỏ lẫn trong dịch đặc và gợi ý tình trạng ứ đọng hoặc nhiễm trùng mạn tính.
+ Cần phân biệt với vôi hóa trong ung thư biểu mô niệu rốn (kèm dày thành không đều, nụ sùi mô mềm tăng sinh mạch), sỏi túi thừa niệu rốn hoặc sỏi bàng quang (thông thương với lòng bàng quang) và bóng cản âm do hơi trong quai ruột kề cận.2. Chẩn đoán CT / MRI
+ Tổn thương có ranh giới rõ với vòm bàng quang và thành bụng, không có cổ hay đường rò thông thương với lòng bàng quang ở phía dưới hoặc rốn ở phía trên.
+ Vị trí nằm hoàn toàn trong khoang trước phúc mạc giúp phân biệt nang niệu rốn với các tổn thương xuất phát từ trong ổ phúc mạc hoặc trong lớp cơ thẳng bụng.
+ Nang đơn thuần biểu hiện là khối tròn hoặc bầu dục, bờ đều rõ, thành mỏng (< 2 mm) và không ngấm thuốc sau tiêm thuốc cản quang tĩnh mạch.
+ Lòng nang chứa dịch đồng nhất có tỷ trọng thấp điển hình của dịch trong (khoảng 0–20 HU); trường hợp nang chứa chất nhầy đặc, mảnh vụn tế bào biểu mô hoặc xuất huyết cũ có thể tăng tỷ trọng tự nhiên (> 20 HU) nhưng vẫn không ngấm thuốc bên trong.
+ Tái tạo đa mặt phẳng (đặc biệt mặt phẳng đứng dọc giữa) kết hợp thì bài tiết muộn sau tiêm thuốc cản quang giúp khẳng định nang tách biệt hoàn toàn với vòm bàng quang và loại trừ thông thương với đường tiết niệu.
+ Có thể phát hiện sỏi hoặc chấm vôi hóa nhỏ dạng viền hoặc trong lòng nang mà không kèm nụ sùi mô mềm hay thâm nhiễm mỡ xung quanh.
+ Nang dịch đơn thuần cho tín hiệu dịch điển hình với giảm tín hiệu đồng nhất trên chuỗi xung T1W và tăng tín hiệu mạnh đồng nhất trên chuỗi xung T2W.
+ Khi dịch nang giàu protein, chất nhầy đặc hoặc có xuất huyết bán cấp, tín hiệu trên T1W tăng cao hơn dịch thông thường và có thể giảm nhẹ tín hiệu trên T2W, nhưng trên chuỗi xung khuếch tán (DWI/ADC) không có hạn chế khuếch tán đặc trưng của mủ đặc hay mô u đặc.
+ Trên chuỗi xung T1W xóa mỡ sau tiêm thuốc đối quang từ đường tĩnh mạch, thành nang đơn thuần mảnh đều, ngấm thuốc tối thiểu và hoàn toàn không có ngấm thuốc dạng nốt, vách dày hay chồi đặc bên trong lòng nang.
+ Nang đơn thuần chứa dịch giàu chất nhầy hoặc xuất huyết cũ có tỷ trọng cao trên cắt lớp vi tính (20–50 HU) hoặc tăng tín hiệu trên T1W dễ bị nhầm với tổn thương đặc hoặc nang nhiễm trùng; cần đối chiếu chuỗi xung xóa mỡ trước và sau tiêm thuốc đối quang từ hoặc cắt lớp vi tính trước tiêm để loại trừ ngấm thuốc thực sự.
+ Nang nằm sát vòm bàng quang trên mặt cắt ngang đơn thuần có thể tạo cảm giác như tổn thương trong lòng bàng quang do hiệu ứng thể tích từng phần; cần đánh giá trên mặt phẳng đứng dọc giữa để xác định góc tiếp xúc ngoài bàng quang và tính liên tục của lớp cơ chóp bàng quang.
+ Trên cắt lớp vi tính, tổn thương là khối dạng nang đường giữa trước phúc mạc có thành dày không đều (> 2 mm), chứa dịch tăng tỷ trọng (> 20 HU) do mủ đặc, mảnh vụn hoại tử hoặc xuất huyết.
+ Thành nang và vách bên trong ngấm thuốc mạnh không đồng nhất sau tiêm thuốc cản quang tĩnh mạch, trong khi trung tâm dịch mủ không ngấm thuốc.
+ Khí tự do trong lòng nang trên cắt lớp vi tính là dấu hiệu đặc hiệu của nhiễm trùng sinh hơi hoặc biến chứng rò thông đường tiêu hóa.
+ Mô mỡ trước phúc mạc quanh nang thâm nhiễm tăng tỷ trọng dạng dải mờ, kèm dày phản ứng phúc mạc thành liền kề, cân cơ thẳng bụng và phù nề khu trú vòm bàng quang.
+ Trên cộng hưởng từ, dịch mủ đặc cho tín hiệu không đồng nhất trên chuỗi xung T1W và T2W, hạn chế khuếch tán mạnh trên chuỗi xung DWI và bản đồ ADC, kèm ngấm thuốc viền dày trên chuỗi xung T1W xóa mỡ sau tiêm.
+ Áp xe không được dẫn lưu có thể vỡ ra sau gây viêm phúc mạc toàn thể, hoặc tự dẫn lưu tạo đường rò thứ phát vào bàng quang, ra rốn hay quai ruột lân cận (xoang niệu rốn luân phiên).
+ Thể nhiễm trùng mạn tính dễ nhầm với ung thư biểu mô niệu rốn bội nhiễm; không có nụ sùi mô mềm ngấm thuốc và vôi hóa lấm tấm giúp gợi ý viêm, nhưng cần nội soi bàng quang hoặc sinh thiết nếu tổn thương không thoái lui sau kháng sinh và dẫn lưu.
+ Trên cắt lớp vi tính, tổn thương biểu hiện là khối mô mềm đặc hoặc hỗn hợp đặc – nang nằm dọc theo đường giữa thành bụng trước trong khoang trước phúc mạc, ngay phía trên và trước vòm bàng quang dọc theo đường đi của dây chằng rốn giữa, phát triển hướng lên phía rốn và xâm lấn đỉnh bàng quang.
+ Vôi hóa xuất hiện trong khoảng 50–70% trường hợp (dạng chấm lấm tấm, dạng dải cong hoặc vôi hóa viền ngoại vi); vôi hóa bên trong một khối mô mềm đường giữa nằm ngay trên vòm bàng quang được xem là dấu hiệu đặc trưng gợi ý mạnh ung thư biểu mô niệu rốn.
+ Sau tiêm thuốc cản quang tĩnh mạch trên cắt lớp vi tính, thành phần mô đặc ngấm thuốc không đồng nhất, xen kẽ các ổ giảm tỷ trọng không ngấm thuốc tương ứng với vùng hoại tử u hoặc các hồ chất nhầy ngoại bào.
+ Cần phân biệt ung thư biểu mô niệu rốn với ung thư biểu mô đường niệu nguyên phát xuất phát tại vòm bàng quang (thường tạo khối sùi phát triển chủ yếu vào trong lòng bàng quang kèm dày lan tỏa niêm mạc bàng quang, ít có phần khối lớn ngoài bàng quang dọc dây chằng rốn giữa và hiếm khi vôi hóa) cũng như nang niệu rốn nhiễm trùng mạn tính.4. Chẩn đoán phân biệt
+ Túi thừa bàng quang thường xuất phát từ thành sau bên hoặc vùng đáy bàng quang, đặc biệt ở quanh lỗ niệu quản (túi thừa cạnh niệu quản), lệch rõ khỏi đường giữa và hướng về phía sau hoặc hai bên tiểu khung.
+ Ngược lại, nang niệu rốn luôn nằm dọc theo đường giữa thành bụng trước trong khoang trước phúc mạc trên đường đi của dây chằng rốn giữa, tiếp giáp mặt trước trên vòm bàng quang.
+ Túi thừa bàng quang thông thương trực tiếp với lòng bàng quang thông qua một cổ túi thừa rõ ràng, do lớp niêm mạc thoát vị qua khe yếu của lớp cơ chóp bàng quang nên thành túi thừa rất mỏng và thiếu lớp cơ dày liên tục.
+ Trên siêu âm và chụp bàng quang – niệu đạo ngược dòng, túi thừa bàng quang thay đổi kích thước rõ rệt theo độ căng của bàng quang và có thể xẹp nhỏ đi hoặc tăng căng phồng nghịch thường trên phim sau đi tiểu, trong khi nang niệu rốn giữ nguyên kích thước.
+ Trên cắt lớp vi tính thì bài tiết muộn hoặc cộng hưởng từ có tiêm thuốc đối quang từ, túi thừa bàng quang lấp đầy thuốc bài tiết đồng nhất với lòng bàng quang qua cổ túi thừa, còn nang niệu rốn là khoang dịch khép kín hoàn toàn không ngấm thuốc bài tiết bên trong.
+ Túi thừa bàng quang có cổ quá hẹp hoặc bị tắc nghẽn do phù nề viêm, sỏi kẹt cổ túi thừa có thể không ngấm thuốc bài tiết muộn và không xẹp sau đi tiểu, dễ gây nhầm lẫn với tổn thương dạng nang cạnh bàng quang; cần khảo sát đa mặt phẳng độ phân giải cao để tìm dấu hiệu mỏ nhọn hoặc dải cổ nối hướng về thành bàng quang.
+ Trường hợp hiếm gặp túi thừa bàng quang nằm ở vị trí vòm bàng quang có sự thông thương với lòng bàng quang cần được phân biệt với túi thừa niệu rốn dựa trên hình thái thuôn nhọn hướng dọc theo dây chằng rốn giữa của túi thừa niệu rốn.
+ Nằm giữa hai lá mạc treo ruột non hoặc đại tràng trong ổ phúc mạc, đẩy quai ruột sang bên hoặc ôm quanh mạch mạc treo; ngược lại, nang niệu rốn nằm trong khoang trước phúc mạc sau mạc ngang và đẩy phúc mạc thành lồi ra sau.
+ Trên siêu âm, nang di động tự do theo nhịp thở hoặc tư thế và tách rời đường trắng giữa; nang niệu rốn di động đồng bộ cùng thành bụng trước và tiếp xúc trực tiếp mặt trước trên vòm bàng quang.
+ Trên cắt lớp vi tính và cộng hưởng từ tái tạo đứng dọc giữa, nang tách biệt thành bụng trước bởi lớp mỡ hoặc quai ruột xen giữa, không có dải xơ nối rốn – đỉnh bàng quang và không gây dày phản ứng vòm bàng quang.
+ Khi nang lớn hoặc bội nhiễm dính sát phúc mạc thành trước đường giữa, mặt cắt ngang dễ chồng lấp với nang niệu rốn; cần phân tích mặt phẳng đứng dọc giữa và đứng ngang để lần theo nhánh mạch mạc treo ôm thành nang và đánh giá góc tiếp xúc phúc mạc thành.
+ Thường lệch một bên đường giữa; siêu âm và cộng hưởng từ phát hiện dấu hiệu mỏ chim hoặc dấu hiệu liềm buồng trứng từ nhu mô buồng trứng lành còn lại ôm quanh bờ nang, trong khi hai buồng trứng bình thường và tách biệt ở nang niệu rốn.
+ Trên cắt lớp vi tính và cộng hưởng từ có tiêm thuốc, nang được cấp máu bởi bó mạch sinh dục dọc dây chằng treo buồng trứng và thường nằm sau hoặc sau trên bàng quang; nang niệu rốn nằm trước trên bàng quang trong khoang trước phúc mạc và liên tiếp dây chằng rốn giữa.
+ Nang buồng trứng có dạng tròn đều, biến đổi theo chu kỳ kinh hoặc chứa dịch xuất huyết pha hoàng thể, khác với dạng bầu dục – hình thoi dọc trục rốn – bàng quang của nang niệu rốn; kết hợp tiền sử kinh nguyệt, siêu âm đầu dò âm đạo và dấu ấn sinh học (CA-125, HE4) khi có vách hoặc chồi đặc giúp xác định chẩn đoán.
+ Nang buồng trứng hoặc nang mạc treo kích thước lớn (> 10 cm) ép sát thành bụng trước làm xẹp khoang trước phúc mạc, tạo giả ảnh nang niệu rốn khổng lồ; cần xác định hướng đẩy phúc mạc thành, lần tìm cuống mạch sinh dục hoặc mạc treo và kiểm tra hai buồng trứng lành để chọn đúng đường mổ.
+ Nang trong ổ phúc mạc xoắn, xuất huyết hoặc áp xe hóa vùng tiểu khung trước gây phản ứng viêm dính phúc mạc thành và vòm bàng quang, dễ nhầm với áp xe nang niệu rốn; cộng hưởng từ đa mặt phẳng, siêu âm đầu dò âm đạo hoặc nội soi ổ bụng giúp xác nhận khoang xuất phát khi cắt lớp vi tính chưa phân định rõ.V. Túi thừa niệu rốn
+ Siêu âm ghi nhận túi trống âm nằm ngay trên trước vòm bàng quang, thay đổi kích thước theo độ căng bàng quang và thấy dòng phụt màu qua cổ túi thừa trên siêu âm Doppler màu khi làm đầy hoặc rặn tiểu.
+ Chụp bàng quang – niệu đạo ngược dòng cho thấy túi lấp đầy thuốc cản quang đồng nhất với bàng quang trên tư thế nghiêng, thuôn nhọn hướng về rốn và có thể giãn to nghịch thường trên phim sau đi tiểu do thiếu lớp cơ chóp bàng quang co bóp.
+ Cắt lớp vi tính có tiêm thuốc cản quang thì bài tiết muộn và tái tạo đứng dọc giữa xác định chính xác cổ thông thương tại đỉnh vòm bàng quang, đồng thời đánh giá sỏi cản quang hoặc dày thành khu trú.
+ Túi thừa bàng quang mắc phải hoặc túi thừa cạnh niệu quản: Thường xuất phát từ thành sau bên hoặc vùng đáy bàng quang lệch đường giữa, kèm dấu hiệu phì đại cơ chóp bàng quang dạng bè cột khi có tắc nghẽn đường ra.
+ Nang niệu rốn: Nằm dọc đường giữa khoang trước phúc mạc nhưng đóng kín hoàn toàn, không có cổ thông thương và không lấp đầy thuốc bài tiết muộn từ lòng bàng quang.
+ Ống niệu rốn mở: Duy trì đường thông thương liên tục từ đỉnh bàng quang lên tới lỗ rò tại rốn thay vì tận cùng dạng túi mù ở đoạn thấp.
+ Tạo sỏi trong túi thừa: Sỏi hình thành trong lòng túi do cô đặc nước tiểu và mảnh vụn biểu mô, biểu hiện trên siêu âm bằng cấu trúc tăng âm kèm dấu hiệu bóng cản âm phía sau cùng dấu hiệu nhiễu ảnh lấp lánh trên Doppler màu và tăng tỷ trọng trên cắt lớp vi tính không tiêm.
+ Nhiễm trùng và áp xe hóa: Thành túi thừa dày không đều, ngấm thuốc mạnh sau tiêm kèm thâm nhiễm mỡ khoang trước phúc mạc xung quanh, dễ nhầm với áp xe nang niệu rốn.
+ Thoái hóa ác tính: Biến chứng hiếm gặp ở người lớn tuổi (chủ yếu ung thư biểu mô tuyến hoặc ung thư biểu mô đường niệu), gợi ý khi xuất hiện nụ sùi mô mềm ngấm thuốc không đồng nhất hoặc vôi hóa thành túi thừa.
VI. Ống niệu rốn mở
+ Lòng ống rộng gây thoát nước tiểu tự do ra rốn ngay sau khi rụng dây rốn.
+ Lòng ống rất hẹp có thể kín đáo ở trẻ nhỏ và chỉ tái mở thông muộn ở trẻ lớn hoặc người trưởng thành khi tăng áp lực nội bàng quang (van niệu đạo sau, hẹp niệu đạo, phì đại tuyến tiền liệt hoặc bàng quang thần kinh).
+ Khoảng 1/3 trường hợp đi kèm dị tật bẩm sinh đường tiết niệu – sinh dục hoặc thành bụng khác như hội chứng bụng quả mận, lỗ tiểu lệch thấp và tinh hoàn ẩn.
+ Rò rỉ nước tiểu trong hoặc dịch lẫn nhầy tại rốn, tăng rõ khi trẻ khóc, rặn tiểu hoặc tăng áp lực ổ bụng.
+ Vùng rốn phù nề, viêm đỏ, ẩm ướt kéo dài, chậm liền cuống rốn và dễ hình thành u hạt rốn tái phát.
+ Thể phát hiện muộn thường biểu hiện bằng rỉ dịch rốn ngắt quãng, nhiễm trùng đường tiết niệu tái diễn hoặc viêm tấy vùng rốn – hạ vị đường giữa.
+ Xét nghiệm sinh hóa dịch rò (nồng độ ure, creatinin cao tương đương nước tiểu) hoặc nghiệm pháp bơm xanh methylen giúp xác nhận đường thông với bàng quang.
+ Siêu âm đầu dò thẳng tần số cao (7,5–15 MHz) trên mặt cắt dọc giữa ghi nhận ống trống âm nằm giữa mạc ngang ở phía trước và phúc mạc thành ở phía sau; khảo sát động khi rặn tiểu hoặc làm đầy bàng quang cùng siêu âm Doppler màu thấy dòng dịch và tín hiệu dòng phụt dọc lòng ống.
+ Chụp bàng quang – niệu đạo ngược dòng trên tư thế nghiêng đánh giá rõ nhất hiện tượng trào ngược thuốc cản quang từ đỉnh bàng quang qua ống lên rốn (tránh chồng hình cột sống như phim thẳng); chụp đường rò cản quang qua lỗ rốn được chỉ định khi lòng ống hẹp không trào ngược từ dưới lên.
+ Cắt lớp vi tính và cộng hưởng từ tái tạo đứng dọc giữa xác định toàn bộ chiều dài đường thông thương, đánh giá tắc nghẽn đường ra bàng quang kèm theo và phân biệt với rò ống rốn – mạc treo nối với hồi tràng.
+ Khi biến chứng nhiễm trùng, thành ống dày không đều (> 2 mm), tăng sinh mạch trên Doppler hoặc ngấm thuốc mạnh sau tiêm, kèm dịch hồi âm đặc trong lòng và thâm nhiễm mỡ trước phúc mạc xung quanh.
+ Cạm bẫy: Lòng ống khẩu kính nhỏ hoặc xẹp khi bàng quang rỗng dễ bị bỏ sót hay nhầm với dây chằng rốn giữa bình thường; cần thăm khám khi bàng quang căng vừa, chụp thì rặn tiểu hoặc thông lỗ rốn bơm thuốc cản quang để tránh âm tính giả.VII. Xoang niệu rốn
+ Siêu âm đầu dò thẳng tần số cao (7,5–15 MHz) trên mặt cắt dọc và ngang dưới rốn ghi nhận cấu trúc ống hoặc hình thoi thành dày (> 2 mm), chứa dịch giảm âm hoặc hồi âm hỗn hợp do mảnh vụn tế bào, có thể thấy sỏi tăng âm kèm dấu hiệu bóng cản âm phía sau và tăng sinh mạch thành xoang trên siêu âm Doppler màu khi viêm cấp.
+ Chụp đường rò cản quang qua lỗ rốn dưới màn tăng sáng xác định trực tiếp đường thông từ rốn vào khoang hình thoi tận cùng mù và loại trừ thông thương xuống bàng quang.
+ Cắt lớp vi tính và cộng hưởng từ tái tạo đứng dọc giữa đánh giá toàn bộ chiều dài xoang, dải dây chằng rốn giữa xơ hóa nối xuống đỉnh bàng quang nguyên vẹn, mức độ ngấm thuốc thành xoang và thâm nhiễm mỡ trước phúc mạc xung quanh.
+ Ống niệu rốn mở: Duy trì đường thông thương liên tục từ rốn xuống tới đỉnh vòm bàng quang thay vì tận cùng mù dưới rốn, biểu hiện rò rỉ nước tiểu thực sự.
+ Nang niệu rốn vỡ thông ra rốn: Khó phân biệt nếu không có tiền sử hình ảnh trước đó; thường có khoang nang lớn nằm thấp hơn về phía 1/3 dưới dây chằng rốn giữa kèm phản ứng viêm quanh vòm bàng quang.
+ U hạt rốn và rò ống rốn – mạc treo: U hạt rốn chỉ khu trú nông tại mô hạt đáy rốn không có khoang kéo dài xuống khoang trước phúc mạc; rò ống rốn – mạc treo thông thương vào quai hồi tràng trong ổ phúc mạc thay vì nằm ngoài phúc mạc dọc đường giữa.VIII. Tiên lượng & Điều trị
+ Bất thường tồn lưu ống niệu rốn lành tính không triệu chứng ở trẻ nhũ nhi (< 6–12 tháng tuổi) thường tự thoái triển và xơ hóa hoàn toàn mà không cần can thiệp ngoại khoa.
+ Tổn thương lành tính có triệu chứng hoặc tồn tại dai dẳng ở trẻ lớn và người trưởng thành có tiên lượng tốt sau phẫu thuật cắt bỏ triệt để, nhưng dễ tái phát nhiễm trùng nếu chỉ dẫn lưu đơn thuần.
+ Ung thư biểu mô niệu rốn có tiên lượng dè dặt với tỷ lệ sống thêm 5 năm toàn bộ khoảng 45–50% do thường phát hiện ở giai đoạn tiến triển tại chỗ hoặc đã di căn xa.
+ Theo dõi bảo tồn được ưu tiên ở trẻ nhỏ < 6–12 tháng tuổi không triệu chứng, do ống niệu rốn vẫn có khả năng tiếp tục đóng kín tự nhiên trong năm đầu đời.
+ Nang hoặc xoang niệu rốn nhiễm trùng cấp và áp xe hóa ưu tiên điều trị hai thì gồm kháng sinh kết hợp dẫn lưu ổ mủ qua da dưới hướng dẫn siêu âm hoặc cắt lớp vi tính, sau đó phẫu thuật cắt bỏ triệt để khi ổn định viêm để giảm tỷ lệ biến chứng mổ.
+ Phẫu thuật cắt bỏ toàn bộ đường niệu rốn từ rốn đến vòm bàng quang kèm chỏm bàng quang (và rốn nếu có lỗ rò) được chỉ định cho tổn thương lành tính có triệu chứng hoặc tồn tại ở trẻ lớn và người trưởng thành nhằm ngăn tái phát và thoái hóa ác tính.
+ Ung thư biểu mô niệu rốn điều trị bằng phẫu thuật cắt bán phần bàng quang mở rộng hoặc cắt toàn bộ bàng quang triệt căn kèm cắt bỏ toàn bộ đường niệu rốn, rốn, phúc mạc thành sau tương ứng và nạo vét hạch chậu hai bên; phối hợp hóa trị hoặc xạ trị khi bệnh tiến triển tại chỗ hoặc di căn xa.
+ Trẻ nhũ nhi điều trị bảo tồn cần tái khám và siêu âm định kỳ vùng hạ vị đường giữa mỗi 3–6 tháng cho đến khi xác nhận lòng ống thoái triển hoàn toàn.
+ Người bệnh sau dẫn lưu áp xe nang niệu rốn cần siêu âm hoặc chụp cắt lớp vi tính đánh giá thoái lui ổ viêm sau 4–6 tuần để xác định thời điểm phẫu thuật cắt bỏ triệt để thì hai.
+ Người bệnh sau phẫu thuật ung thư biểu mô niệu rốn cần theo dõi định kỳ bằng cắt lớp vi tính ngực – bụng – chậu kết hợp nội soi bàng quang nhằm phát hiện sớm tái phát tại chỗ ở vòm bàng quang, thành bụng trước hoặc di căn xa.
Tài liệu tham khảo
* Urachal Remnant Diseases: Spectrum of CT and US Findings – Jeong-Sik Yu, MD, Ki Whang Kim, MD, Hwa-Jin Lee, MD
* Cystic Abdominal Masses in Children – Erik Beek
* Ultrasonographic investigation of anterior abdominal wall pathology in children – V. Rafailidis, D. Rafailidis, A. Delianidou, I. Chryssogonidis; Thessaloniki/GR
* Urachal remnant pathologies: A pictoral essay – X. A. Santos Salas, A. Blazquez, E. Barcina, C. Ramirez, G. Liaño, J. M. Lopez-Arcas Callejas, D. Salazar; Madrid/ES
* Imaging aspects of urachal remnant pathology – S. Palma, J. Inácio, J. Leitão, L. Lobo, M. Abecasis, I. Távora; Lisbon/PT
* Clinical and radiological features of congenital and acquired urachal remnant diseases – V. S. Teran Pareja, A. Martínez Arnaiz, N. Guerrero Salcedo, E. Prado Miranda, E. Rico Aragón, E. Martínez Carapeto; Madrid/ES
* Urachus-Remnants and Rants – H. A. Mumtaz, A. Harris, A. Buckley; VANCOUVER, BC/CA
* Imaging of Urachal remnant diseases – S. Zafar, R. Shah, M. Dinneen, C. Davies; London/UK
* Urachal Remnant Diseases: Spectrum of CT and US Findings – Jeong-Sik Yu, Ki Whang Kim, Hwa-Jin Lee, Young-Jun Lee, Choon-Sik Yoon, Myung-Joon Kim
* Diagnostic Imaging Genitourinary – Mitchell Tublin
* Imaging of the Urachus: Anomalies, Complications, and Mimics – Carolina Parada Villavicencio, Sharon Z. Adam, Paul Nikolaidis, Vahid Yaghmai, Frank H. Miller
* Imaging of urachal anomalies – Suryakala Buddha, Christine O. Menias & Venkata S. Katabathina
* Imaging features of intravesical urachal cysts in children – Zeyad A Metwalli, R Paul Guillerman, Amy R Mehollin-Ray
* Congenital urachal anomalies and its related pathology: A radiological review – X. Olasagasti Sampedro, L. Altuna Mongelos, K. Zabala Antxia








# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 9/2/2023
# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 3/1/2023
# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 26/12/2022
# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 15/9/2022
# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 11/11/2021