I. Đại cương
– Nấm phổi (pulmonary mycoses) là nhóm bệnh do nấm gây tổn thương đường hô hấp dưới hoặc nhu mô phổi, với phổ biểu hiện từ cư trú, hoại sinh và dị ứng đến xâm lấn.
– Phân loại:
+ Gồm nhóm bệnh nấm đặc hữu và nhóm nhiễm nấm cơ hội.
+ Nhiễm nấm cơ hội thường xảy ra ở người suy giảm miễn dịch bẩm sinh hoặc mắc phải, do bệnh nền hoặc điều trị ức chế miễn dịch.
– Nguyên nhân:
+ Aspergillus là tác nhân quan trọng gây bệnh nấm phổi; Candida thường được phân lập từ bệnh phẩm đường hô hấp do cư trú, còn viêm phổi thực sự do Candida hiếm gặp.
+ Actinomyces và Nocardia là vi khuẩn dạng sợi, không phải nấm. Streptothrix và Torula là các tên gọi cũ; cần tên loài cụ thể để đối chiếu chính xác với danh pháp hiện hành.
– Nấm Candida:
+ Candida là nấm men gồm nhiều loài, trong đó *Candida albicans* thường gặp nhất trong các bệnh do Candida; các loài khác gồm *Candida tropicalis*.
+ Candida thường cư trú ở đường tiêu hóa, niêm mạc sinh dục và da của người; một số loài cũng hiện diện ở động vật.
+ Candida có thể gây bệnh khi suy giảm miễn dịch; dùng kháng sinh phổ rộng kéo dài làm rối loạn hệ vi sinh và thuận lợi cho nấm phát triển.
+ Phân lập Candida từ đờm hoặc bệnh phẩm đường hô hấp đơn thuần không đủ chứng minh viêm phổi do Candida.
– Nấm Aspergillus:
+ Chi Aspergillus gồm nhiều loài, nhưng chỉ một số loài gây bệnh ở người; *Aspergillus fumigatus* là tác nhân gây bệnh thường gặp nhất.
+ Aspergillus hiện diện rộng rãi trong môi trường, đặc biệt trong đất và vật chất hữu cơ phân hủy; bào tử hít phải có thể nảy mầm thành sợi nấm khi cơ chế thanh thải đường thở suy giảm.
+ Bệnh thường khởi phát tại đường hô hấp; ở thể xâm lấn, nấm có thể xâm nhập mạch máu và lan theo đường máu đến các cơ quan ngoài phổi.
– Những yếu tố thuận lợi cho nấm phổi Aspergillus:
+ Bệnh phổi cấu trúc, đặc biệt là giãn phế quản và hang lao; áp xe, nhồi máu hoặc ung thư phổi có hoại tử cũng có thể tạo nền cho nấm phát triển.
+ Suy giảm miễn dịch, bao gồm giảm bạch cầu trung tính kéo dài, ghép tạng và dùng corticosteroid kéo dài.
+ Nghiện rượu mạn tính, xơ gan và đái tháo đường có thể góp phần làm tăng nguy cơ, nhất là khi đi kèm suy giảm miễn dịch hoặc bệnh phổi cấu trúc.
* Dạng tổn thương:
– U nấm:
+ U nấm (aspergilloma) là khối gồm sợi nấm, fibrin, chất nhầy, tế bào viêm và mảnh vụn mô, thường phát triển trong hang phổi có sẵn, đôi khi trong lòng phế quản giãn; hang nền có thể do lao, sarcoidosis, bệnh bụi phổi hoặc nhiễm nấm tạo hang như coccidioidomycosis và histoplasmosis.
+ Khối nấm có thể nằm tự do trong hang hoặc dính vào thành hang qua mô hạt; u nấm không có hang nền từ trước rất hiếm.
+ U nấm thường gặp ở người không có suy giảm miễn dịch rõ nhưng còn tổn thương hang tồn dư.
– Viêm phế quản-phổi dị ứng do Aspergillus:
+ Viêm phế quản-phổi dị ứng do Aspergillus (allergic bronchopulmonary aspergillosis, ABPA) là phản ứng quá mẫn với kháng nguyên Aspergillus spp., thường là *A. fumigatus*; thường gặp ở người hen phế quản hoặc xơ nang, cũng có thể gặp ở người giãn phế quản hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính.
+ Giãn phế quản ưu thế trung tâm kèm nút nhầy là biểu hiện hình ảnh thường gặp; tổn thương có thể lan ra phế quản ngoại vi nên phân bố ngoại vi không loại trừ bệnh.
+ Mô bệnh học có thâm nhiễm vách phế quản bởi lympho bào, tương bào và bạch cầu ái toan, đôi khi tạo u hạt; sợi nấm thường nằm trong chất nhầy, không xâm lấn thành phế quản hoặc mạch máu.
– Viêm nấm Aspergillus xâm lấn:
+ Viêm nấm Aspergillus xâm lấn (invasive aspergillosis) chủ yếu gặp ở người suy giảm miễn dịch nặng, nhất là giảm bạch cầu trung tính kéo dài, bệnh ác tính huyết học như bạch cầu cấp hoặc u lympho, ghép tạng, bệnh u hạt mạn tính bẩm sinh và dùng corticosteroid hoặc thuốc độc tế bào kéo dài; bệnh nặng kèm rối loạn chuyển hóa cũng có thể góp phần làm tăng nguy cơ.
+ Nấm có thể lan theo đường máu đến cơ quan ngoài phổi, thường gồm hệ thần kinh trung ương, thận, gan và lách.
+ Bệnh cũng có thể gặp ở người bệnh nặng tại ICU không có yếu tố suy giảm miễn dịch kinh điển, đặc biệt sau cúm nặng hoặc COVID-19; không nên mặc định nhóm này có miễn dịch bình thường.
– Viêm nấm Aspergillus xâm lấn bán cấp:
+ Viêm nấm Aspergillus xâm lấn bán cấp (subacute invasive aspergillosis, SAIA) là thể xâm lấn mô, tiến triển trong khoảng 1–3 tháng và gây hoại tử, phá hủy nhu mô phổi lân cận.
+ Thường gặp ở người suy giảm miễn dịch nhẹ hoặc vừa, như người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, dùng corticosteroid kéo dài, nghiện rượu hoặc đái tháo đường.
+ Thường đi kèm bệnh phổi cấu trúc có trước do lao, bệnh bụi phổi hoặc xạ trị.
– Viêm phế quản-phổi tắc nghẽn do Aspergillus: Thể Aspergillus phế quản-phổi tắc nghẽn (obstructive bronchopulmonary aspergillosis) biểu hiện bằng các nút nhầy dày chứa nấm gây tắc lòng phế quản, thường ở người suy giảm miễn dịch nặng; có thể gặp trong AIDS tiến triển, dù aspergillosis xâm lấn nhìn chung ít gặp ở người nhiễm HIV.
Tài liệu tham khảo
* Spectrum of Pulmonary Aspergillosis: Histologic, Clinical, and Radiologic Findings – Tomás Franquet, MD, Nestor L. Müller, MD, PhD
* Pulmonary Aspergillosis: What CT can Offer Before it is too Late! – Akhila Prasad, Kshitij Agarwal, Desh Deepak
* Semiinvasive Pulmonary Aspergillosis – CT and Pathologic Findings in Six Patients- * Pulmonary Aspergillosis: Imaging Findings with Pathologic Correlation – Suzanne L. Aquino, Stephen T. Kee
* Pulmonary Aspergillosis in Immunocompetent Hosts Without Underlying Lesions of the Lung: Radiologic and Pathologic Findings –











Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 5/7/2019
Cập nhật Case lâm sàng 6/5/2019
Cập nhật Case lâm sàng 1/1/2019
Cập nhật Case lâm sàng 16/12/2018
Cập nhật Case lâm sàng 24/11/2018