I. Đại cương
– Dị tật bẩm sinh hệ thần kinh trung ương là bất thường cấu trúc của não, tủy sống hoặc các cấu trúc liên quan hình thành trong quá trình phát triển trong tử cung; có thể được phát hiện trước sinh, lúc sinh hoặc muộn hơn.
– Dịch tễ:
+ Tần suất dị tật bẩm sinh hệ thần kinh trung ương được ước tính khoảng 14/10.000 ca sinh.
+ Dị tật bẩm sinh nói chung là nguyên nhân quan trọng gây tử vong ở trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ và khuyết tật lâu dài.
– Căn nguyên:
+ Nguyên nhân di truyền gồm bất thường đơn gen, nhiễm sắc thể hoặc di truyền đa yếu tố.
+ Yếu tố ngoài di truyền gồm nhiễm trùng trong thai kỳ, thiếu hụt dinh dưỡng, bệnh lý chuyển hóa của mẹ và phơi nhiễm với thuốc, rượu, phóng xạ hoặc độc chất.
+ Căn nguyên chưa xác định ở nhiều trường hợp; tương tác giữa yếu tố di truyền và môi trường có thể góp phần gây bệnh.
– Cơ chế bệnh sinh:
+ Rối loạn đóng ống thần kinh, phân chia não trước, tăng sinh tế bào, di chuyển nơron hoặc tổ chức hóa vỏ não tạo nên các kiểu hình dị tật khác nhau.
+ Thời điểm và quá trình phát triển bị ảnh hưởng liên quan chặt chẽ với hình thái tổn thương, như không phân chia não trước, não nhẵn, chất xám lạc chỗ, đa hồi não nhỏ hoặc loạn sản vỏ não khu trú.
+ Thiếu máu, xuất huyết hoặc nhiễm trùng trong bào thai có thể gây tổn thương thứ phát lên não đang phát triển; cần phân biệt với dị tật do rối loạn quá trình tạo hình nguyên phát.
– Biểu hiện lâm sàng:
+ Biểu hiện thay đổi từ không triệu chứng đến động kinh, chậm phát triển, rối loạn vận động hoặc tăng áp lực nội sọ.
+ Mức độ biểu hiện phụ thuộc vị trí, phạm vi tổn thương, thời điểm hình thành và các bất thường phối hợp.
– Phân bố:
+ Dị tật có thể khu trú hoặc lan tỏa, một bên hoặc hai bên, đơn độc hoặc phối hợp nhiều bất thường.
+ Tổn thương có thể ảnh hưởng đến vỏ não, hệ thống não thất, thể chai, hố sau, tuyến yên hoặc tủy sống.
– Vai trò CĐHA:
+ Siêu âm được dùng để sàng lọc dị tật trước sinh; MRI bào thai giúp xác định rõ hơn hình thái, phạm vi tổn thương và bất thường phối hợp.
+ Sau sinh, siêu âm qua thóp có giá trị ở trẻ nhỏ; MRI thường được ưu tiên để đánh giá chi tiết cấu trúc não và các dị tật phát triển.
+ CĐHA giúp xác định loại và phạm vi tổn thương, phát hiện biến chứng, hỗ trợ đánh giá tiên lượng và lập kế hoạch theo dõi hoặc can thiệp.
  NỘI DUNG WEB
» 422 Bài giảng chẩn đoán hình ảnh
» X-quang / Siêu âm / CT Scan / MRI
» 25.000 Hình ảnh case lâm sàng
  ĐỐI TƯỢNG
» Kỹ thuật viên CĐHA
» Sinh viên Y đa khoa
» Bác sĩ khối lâm sàng
» Bác sĩ chuyên khoa CĐHA
  Nội dung Bài giảng & Case lâm sàng thường xuyên được cập nhật !
  Đăng nhập Tài khoản để xem Nội dung Bài giảng & Case lâm sàng !!!
– Não úng thủy (hydrocephalus) là tình trạng giãn tiến triển bất thường hệ thống não thất do rối loạn lưu thông hoặc hấp thu dịch não tủy; thường do tắc nghẽn dòng chảy hoặc giảm hấp thu, hiếm khi do tăng tiết. Bệnh có thể diễn tiến cấp, bán cấp hoặc mạn tính. Giãn não thất đơn thuần không đồng nghĩa với não úng thủy, vì có thể gặp thứ phát sau teo nhu mô não. * Phân loại – Theo cơ chế bệnh sinh: + Não úng thủy thể thông (communicating hydrocephalus): không có tắc nghẽn trong hệ thống não thất; dịch não tủy vẫn lưu thông tới khoang dưới nhện nhưng quá trình hấp thu hoặc thoát lưu bị suy giảm. Rối loạn hấp thu tại các hạt màng nhện có thể góp phần, nhưng không phải con đường thoát lưu dịch não tủy duy nhất. + Não úng thủy áp lực bình thường (normal-pressure hydrocephalus, NPH): hội chứng não úng thủy mạn tính, thường được xếp vào thể thông và gặp chủ yếu ở người lớn tuổi. Não thất giãn dù áp lực mở khi đo thường trong giới hạn bình thường. Triệu chứng điển hình gồm rối loạn dáng đi, suy giảm nhận thức và tiểu gấp hoặc tiểu không tự chủ. – Theo nguyên nhân: + Não úng thủy mắc phải (thứ phát): do các yếu tố ngoại sinh như xuất huyết nội sọ hoặc xuất huyết não thất, viêm màng não/nhiễm trùng hệ thần kinh trung ương, u não hoặc chấn thương. Xuất huyết và nhiễm trùng có thể xảy ra trước sinh hoặc quanh sinh, nên não úng thủy có thể đã được phát hiện khi trẻ mới sinh. * Não úng thủy áp lực bình thường – Não úng thủy áp lực bình thường (normal-pressure hydrocephalus, NPH), đặc biệt thể vô căn, là một hội chứng lâm sàng–hình ảnh thường gặp ở người lớn tuổi. Cơ chế bệnh sinh chưa được hiểu đầy đủ; chẩn đoán có thể khó vì bệnh khởi phát từ từ, triệu chứng không đặc hiệu và dễ chồng lấp với bệnh Parkinson, sa sút trí tuệ do nguyên nhân khác hoặc rối loạn tiểu tiện thường gặp ở người cao tuổi. – Bộ ba triệu chứng kinh điển gồm rối loạn dáng đi, suy giảm nhận thức và rối loạn tiểu tiện. Rối loạn dáng đi thường xuất hiện sớm và nổi bật nhất: bước ngắn, chậm, khó khởi động hoặc đổi hướng, đôi khi mô tả như chân “dính sàn”. Suy giảm nhận thức thường biểu hiện bằng chậm tư duy và giảm chức năng điều hành; rối loạn tiểu tiện thường bắt đầu bằng tiểu gấp hoặc tiểu nhiều lần, có thể tiến triển thành tiểu không tự chủ. – Giãn hệ thống não thất: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: + Chỉ số Evans (Evans index, EI; A/E): Tỷ số giữa chiều rộng lớn nhất của hai sừng trán não thất bên (A) và đường kính trong ngang lớn nhất của hộp sọ (E), đo trên cùng lát cắt ngang. EI ≥ 0,30 thường được dùng để xác định giãn não thất; chỉ số có thể thay đổi theo tuổi và giới, và không đủ để chẩn đoán NPH nếu đứng riêng lẻ. => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: + Góc thể chai (callosal angle, CA): Đo trên mặt phẳng coronal vuông góc với đường nối mép trước–mép sau (AC–PC), tại mức mép sau (PC). Góc được tạo bởi thành trong của hai não thất bên. Góc thường khoảng 100–120° ở người bình thường và thường nhỏ hơn trong NPH; giá trị < 90° là dấu hiệu gợi ý. Ngược lại, giãn não thất do teo não (ex vacuo) thường có góc lớn hơn. Đây là dấu hiệu hỗ trợ chẩn đoán, cần đánh giá cùng các đặc điểm lâm sàng và hình ảnh khác. => Case lâm sàng 1: – Thể chai bị nâng cao và uốn cong lên trên do giãn não thất bên; thân thể chai có thể bị kéo căng, mỏng. – Khe Sylvius (khe bên) và có thể cả các bể nền giãn, trong khi các rãnh/khoang dưới nhện vùng cao lồi cầu và đường giữa hẹp. Sự phân bố không đồng đều này là một phần của kiểu hình DESH; không nên mô tả đơn giản là “không rộng các rãnh vỏ não”. => Case lâm sàng 1: – Có thể gặp tăng tín hiệu chất trắng quanh não thất trên T2W/FLAIR, thường dạng viền quanh sừng trán và sừng chẩm; đôi khi kèm tổn thương chất trắng sâu. Tín hiệu quanh não thất có thể liên quan đến tăng dịch mô kẽ hoặc dịch não tủy thấm qua lớp ependyma do rối loạn động học dịch não tủy; thường không hạn chế khuếch tán rõ trên DWI. => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: – Trên T2W (đôi khi cả PD), dòng dịch não tủy chuyển động nhanh theo chu kỳ qua cống não có thể tạo hiện tượng mất tín hiệu (aqueductal flow void). Dấu hiệu này không đặc hiệu, có thể gặp ở người bình thường và mức độ rõ phụ thuộc chuỗi xung, thông số kỹ thuật và cường độ từ trường. Vì vậy, không nên dùng riêng dấu hiệu này để chẩn đoán hoặc loại trừ NPH; nếu cần đánh giá định lượng dòng chảy, có thể cân nhắc MRI phase-contrast cine. * Não úng thủy tắc nghẽn – Là tình trạng tắc nghẽn một phần hoặc hoàn toàn đường lưu thông dịch não tủy, làm giãn các não thất nằm phía trên vị trí tắc. Hình thái giãn phụ thuộc vị trí và mức độ tắc; không nhất thiết có teo nhu mô não như trong giãn não thất ex vacuo. Trường hợp kéo dài có thể làm nhu mô bị chèn ép, mỏng đi. – Nguyên nhân thay đổi theo tuổi và vị trí tắc. Hẹp cống não là nguyên nhân thường gặp ở trẻ em; ở người lớn, có thể do u hoặc tổn thương dạng khối chèn ép đường lưu thông dịch não tủy. Các bất thường bẩm sinh, xuất huyết hoặc nhiễm trùng cũng có thể gây tắc nghẽn. – Biểu hiện lâm sàng phụ thuộc vào vị trí, mức độ và tốc độ hình thành tắc nghẽn cũng như khả năng bù trừ: – Phân loại theo cơ chế rối loạn lưu thông dịch não tủy: – Đặc điểm hình ảnh: => Case lâm sàng 1: u tiểu não chảy máu => Case lâm sàng 2: nang tuyến tùng đè ép cống não => Case lâm sàng 3: dị tật Dandy-Walker => Case lâm sàng 4: hẹp cống não => Case lâm sàng 5: hẹp cống não => Case lâm sàng 6: nang keo não thất * Não úng thủy thể thông (communicating hydrocephalus; đôi khi gọi là thể không tắc nghẽn) – Không có tắc nghẽn trong hệ thống não thất; dịch não tủy vẫn lưu thông tới khoang dưới nhện nhưng quá trình hấp thu hoặc thoát lưu tiếp theo bị suy giảm. – Nguyên nhân có thể gồm: – Đặc điểm hình ảnh: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: – Dị dạng Dandy–Walker là dị dạng phát triển bẩm sinh ở hố sau; không nên đồng nhất với mọi nang dịch vùng sau tiểu não. Các đặc điểm hình ảnh chính gồm: – Cơ chế bệnh sinh và các giả thuyết lịch sử: – Lâm sàng: Biểu hiện thay đổi tùy mức độ dị dạng, tình trạng não úng thủy và các bất thường phối hợp; bệnh có thể được phát hiện trước sinh hoặc chỉ biểu hiện sau sinh. – Dấu hiệu phối hợp và biến chứng trên hình ảnh: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: => Case lâm sàng 4: – Phân biệt dị dạng Dandy–Walker với nang màng nhện hố sau: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: + Nang màng nhện hố sau: nang ngoài trục có tín hiệu tương tự dịch não tủy, thường đẩy hoặc chèn ép tiểu não và thùy nhộng có hình thái tương đối bình thường. Não thất IV thường không giãn dạng nang như trong dị dạng Dandy–Walker, dù có thể bị đẩy lệch. Nang lớn cũng có thể gây não úng thủy do chèn ép đường lưu thông dịch não tủy. – Ba khoang chứa dịch não tủy có thể gặp trên hình ảnh là: – Khoang vách trong suốt (cavum septi pellucidi, CSP): + Hai lá vách trong suốt bắt đầu áp sát và hợp nhất khoảng tháng thứ sáu của thai kỳ, theo hướng từ sau ra trước. Khoang Verga thường đóng trước khi trẻ đủ tháng; CSP thường đóng trong 3–6 tháng sau sinh. Khoảng 85% CSP đóng trong giai đoạn này; tỷ lệ tồn tại ở người lớn thay đổi giữa các nghiên cứu. => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: – Khoang Verga (cavum vergae, CV): => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: – Khoang veli interpositi (cavum veli interpositi, CVI): => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: => Case lâm sàng 4: => Case lâm sàng 5: => Case lâm sàng 6: – Bất thường phát triển thể chai có thể gồm bất sản hoàn toàn hoặc một phần, thiểu sản và loạn sản; đây là các dị tật hình thành trong thời kỳ bào thai. – Các dạng hình thái: * Bất sản thể chai (agenesis of the corpus callosum, ACC) – ACC là bất thường phát triển trong thời kỳ bào thai, có thể hoàn toàn (thể chai không hình thành) hoặc một phần (thiếu một hay nhiều đoạn). Mức độ bất thường phụ thuộc giai đoạn và diễn tiến phát triển; không nên quy về một “tổn thương” xảy ra cố định trong khoảng 8–12 tuần thai kỳ. – Đặc điểm hình ảnh: + Trên hướng coronal: Sừng trán hai não thất bên có thể loe và tách xa nhau, tạo hình chĩa ba. Kết hợp với hồi đai bị lộn/đẩy ra ngoài về phía sừng trán và não thất III nằm cao, hình ảnh này tạo dấu hiệu “sừng nai” (moose-head) hoặc “mũ Viking”; hai tên này mô tả những hình ảnh tương tự, không phải hai dấu hiệu riêng biệt. + Trên mặt phẳng ngang (axial), hai não thất bên thường nằm xa nhau và gần song song. Thân não thất tạo phần thân xe; sừng trán và vùng tam giác não thất (atrium) gợi hình các bánh xe, tạo dấu hiệu “xe đua” (racing-car sign). Các bó Probst chạy dọc hai bên, sát mặt trong não thất bên; chúng không nằm xen giữa hai não thất. => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: => Case lâm sàng 4: => Case lâm sàng 5: => Case lâm sàng 6: * Giảm sản thể chai – Thiểu sản thể chai là sự phát triển không đầy đủ, thể hiện bằng thể chai mỏng hơn hoặc ngắn hơn mức dự kiến; có thể ảnh hưởng tương đối đồng đều hoặc khu trú, thường rõ ở phần sau. Cần phân biệt với bất sản một phần, trong đó một hay nhiều đoạn thể chai hoàn toàn không hình thành. * Loạn sản thể chai – Loạn sản thể chai là bất thường về hình dạng hoặc đường đi của thể chai; có thể không kèm thiểu sản hoặc đồng thời có thiểu sản. Theo một hệ thống phân loại hình thái trên MRI: – U mỡ nội sọ là dị dạng phát triển, không phải khối u thật sự. Chúng được cho là hình thành do biệt hóa bất thường của màng não nguyên thủy trong thời kỳ phôi thai. – Các vị trí thường gặp và tỷ lệ tham khảo: * U mỡ cạnh thể chai (Pericallosal lipoma) – Là tổn thương chứa mỡ nằm trong khe liên bán cầu, dọc theo hoặc bao quanh thể chai; đây là vị trí thường gặp nhất của u mỡ nội sọ. – Có hai dạng hình thái chính: – Cơ chế bệnh sinh được cho là do màng não nguyên thủy không thoái triển bình thường mà biệt hóa thành mô mỡ. Quá trình thoái triển bình thường diễn ra khoảng tuần thứ 8–10 của thai kỳ. – Đặc điểm hình ảnh: + Cộng hưởng từ: Tổn thương có tín hiệu tương tự mô mỡ dưới da, thường tăng tín hiệu trên T1W và T2W; trên T2W thường không sáng bằng dịch não tủy. Tín hiệu bị xóa trên chuỗi xung xóa mỡ nhưng vẫn tăng trên FLAIR; tổn thương thường không ngấm thuốc sau tiêm. Có thể thấy các dải tín hiệu thấp dạng đường bên trong tổn thương, tương ứng với mạch máu chạy xuyên qua. Các nốt vôi hóa có thể giảm tín hiệu; trên T2* hoặc SWI có thể có hiệu ứng mất tín hiệu lan rộng (blooming). => Case lâm sàng 1: – Hình thái tổn thương: + Dạng cong dải (curvilinear): thường mỏng, kích thước dưới 1 cm, chạy dọc theo bờ thể chai. Thể chai thường bảo tồn hoặc chỉ thiểu sản nhẹ. Hiếm khi tổn thương liên tục với khối mỡ dưới da ngoài sọ. + U mỡ có thể lan vào não thất bên; đây là dấu hiệu lan rộng của tổn thương. * U mỡ bể củ não sinh tư (Quadrigeminal cistern lipoma) – Thường không có triệu chứng và được phát hiện tình cờ. Hiếm khi, tổn thương lớn chèn ép cống não hoặc cấu trúc lân cận, gây não úng thủy tắc nghẽn; co giật cũng có thể gặp nhưng không phải biểu hiện điển hình. – Đặc điểm cắt lớp vi tính: Tổn thương có tỷ trọng mỡ, khoảng −50 đến −100 HU; có thể có vôi hóa ngoại vi và thường không ngấm thuốc sau tiêm. – Đặc điểm cộng hưởng từ: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: => Case lâm sàng 4: => Case lâm sàng 5: => Case lâm sàng 6: * U mỡ bể trên yên (Suprasellar cistern lipoma) – Trên cắt lớp vi tính, tổn thương có tỷ trọng mỡ, khoảng −30 đến −100 HU. Một số trường hợp có cốt hóa ngoại vi; khi có thành phần xương, có thể gọi là u mỡ cốt hóa (osteolipoma). Nếu chỉ thấy vôi hóa, nên mô tả vôi hóa thay vì mặc định gọi là cốt hóa. – Trên cộng hưởng từ, tín hiệu tổn thương phù hợp với mô mỡ và bị xóa trên chuỗi xung xóa mỡ; thường không có thành phần đặc ngấm thuốc. – Chẩn đoán phân biệt vùng trên yên gồm u bì (dermoid cyst) và u quái (teratoma). Tỷ trọng mỡ trên cắt lớp vi tính, mất tín hiệu trên chuỗi xung xóa mỡ và không có thành phần đặc ngấm thuốc ủng hộ u mỡ; u quái thường có cấu phần đặc hoặc nang ngấm thuốc. => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: * U mỡ bể góc cầu tiểu não (Cerebellopontine angle lipoma) – Đây là dị dạng phát triển hiếm gặp, thường không triệu chứng và có thể được phát hiện tình cờ. Tổn thương có thể lan vào ống tai trong, nơi dây thần kinh mặt và tiền đình–ốc tai thường có thể được nhận diện chạy xuyên qua khối, đôi khi chỉ bị gấp nhẹ. Dây thần kinh sinh ba cũng có thể bị ảnh hưởng, nhưng không phải lúc nào cũng đi xuyên qua tổn thương. – Đặc điểm hình ảnh: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: u mỡ ống tai trong * U mỡ rãnh sylvius (Sylvian fissure lipoma) – Đây là vị trí hiếm gặp của u mỡ nội sọ; thường được phát hiện tình cờ. Đau đầu, co giật hoặc giảm trí nhớ ngắn hạn đã được báo cáo, nhưng do số ca ít, không nên mặc định các triệu chứng này do u mỡ gây ra. – Đặc điểm hình ảnh: – Chẩn đoán phân biệt gồm u bì (dermoid cyst) và u màng não giàu mỡ (lipomatous meningioma). U màng não giàu mỡ thường có nền bám màng cứng rộng và ngấm thuốc; u bì có thể không đồng nhất và khi vỡ có thể tạo các giọt mỡ rải rác trong khoang dưới nhện. * U mỡ đám rối mạch mạc (Choroid plexus lipoma) – Đa số không có triệu chứng và được phát hiện tình cờ. Các tổn thương biệt lập thường nằm ở tam giác não thất bên, đa số một bên nhưng đôi khi hai bên; hình thái dạng nốt hoặc cong dải, kích thước thường từ 2 mm đến 1 cm. – Đặc điểm hình ảnh: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: => Case lâm sàng 4: – Chất xám lạc chỗ (Grey matter heterotopia) là dị tật phát triển vỏ não, trong đó các neuron chất xám nằm ngoài vị trí bình thường, thường thành nốt sát thành não thất hoặc trong chất trắng sâu. – Cơ chế bệnh sinh: Thường liên quan đến rối loạn di chuyển neuron từ vùng mầm quanh não thất đến vỏ não trong quá trình phát triển bào thai. Một số cơ chế còn ảnh hưởng đến tăng sinh, biệt hóa tế bào tiền thân hoặc khung đệm hướng tâm; vì vậy không nên quy mọi trường hợp đơn thuần cho lỗi di chuyển neuron. – Căn nguyên: Có thể liên quan bất thường di truyền hoặc các rối loạn phát triển trong thai kỳ; căn nguyên cụ thể chưa xác định ở một số trường hợp. Đột biến gen FLNA ở Xq28 là nguyên nhân của một thể lạc chỗ dạng nốt quanh não thất có tính di truyền trội liên kết nhiễm sắc thể X; cơ chế này không áp dụng cho mọi thể. – Phân loại: – Biểu hiện lâm sàng: Có thể không triệu chứng; động kinh là biểu hiện thường gặp và đôi khi kháng thuốc. Mức độ nhận thức, phát triển và thần kinh thay đổi từ bình thường đến nặng, phụ thuộc vị trí, phạm vi lạc chỗ và dị tật phối hợp. – Dị tật phối hợp: Có thể gặp bất sản hoặc loạn sản thể chai (agenesis or dysgenesis of the corpus callosum), tật nứt não (schizencephaly), đa hồi não nhỏ (polymicrogyria) và dị tật Chiari II (Chiari II malformation); các bất thường phối hợp góp phần quyết định biểu hiện lâm sàng. – Đặc điểm hình ảnh: – Phân biệt: Nốt chất xám lạc chỗ quanh não thất cần phân biệt với nốt dưới màng nội tủy trong phức hợp xơ cứng củ (tuberous sclerosis complex). Tín hiệu giống chất xám trên các chuỗi xung và không ngấm thuốc ủng hộ lạc chỗ; nốt xơ cứng củ thường có thể vôi hóa và tăng tín hiệu T2 hơn chất xám bình thường. * Dạng nốt dưới màng não thất – Phân bố: – Đặc điểm hình ảnh: – Dị tật phối hợp: Kiểu phối hợp có thể liên quan vị trí lạc chỗ; thể phía sau có thể đi cùng dị tật vỏ não hoặc vùng thân não–hố sau, còn thể lan tỏa có thể đi cùng bất thường thể chai và bể lớn. => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: => Case lâm sàng 4: => Case lâm sàng 5: * Dạng nốt dưới vỏ não – Phân loại: – Đặc điểm hình ảnh: – Phân biệt: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: => Case lâm sàng 4: * Lạc chỗ dạng dải – Định nghĩa: Còn gọi là hội chứng vỏ đôi (double cortex syndrome), đây là dạng lạc chỗ chất xám lan tỏa, trong đó một dải neuron không di chuyển đến vị trí vỏ não bình thường mà nằm trong chất trắng sâu. – Căn nguyên: Thể này gặp chủ yếu ở nữ và thường liên quan đến biến thể gây bệnh ở gen DCX, di truyền trội liên kết nhiễm sắc thể X; không chỉ gặp ở nữ. Các bất thường gen khác, trong đó có LIS1, cũng có thể gây kiểu hình thuộc phổ này. – Biểu hiện lâm sàng: Động kinh thường gặp và có thể kháng thuốc; động kinh khu trú là kiểu biểu hiện phổ biến. Mức độ phát triển và nhận thức thay đổi, từ ít ảnh hưởng đến chậm phát triển rõ. – Đặc điểm hình ảnh: => Case lâm sàng 1: – Não nhẵn (lissencephaly) là dị dạng phát triển vỏ não do rối loạn di chuyển nơron đến vỏ não: – Cơ chế bệnh sinh: – Phân bố: – Biểu hiện lâm sàng: – Đặc điểm hình ảnh: Type I => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: => Case lâm sàng 4: => Case lâm sàng 5: – Đặc điểm hình ảnh: Type II (dị dạng cobblestone; cobblestone malformation): – Phân biệt: + Đa hồi não nhỏ (polymicrogyria): có nhiều hồi não nhỏ, sít nhau, thường ưu thế quanh rãnh Sylvius và bờ chất xám–chất trắng không đều. Type I có hồi não mất hoặc rộng bất thường; Type II có bề mặt dạng nốt sỏi. Đa hồi não nhỏ và Type II có thể chồng lấp hình thái, nhất là khi MRI độ phân giải thấp. + Lạc chỗ chất xám dạng dải dưới vỏ (subcortical band heterotopia): thường có bề mặt vỏ não tương đối bảo tồn hoặc chỉ đơn giản hóa nhẹ, kèm dải chất xám nằm trong chất trắng dưới vỏ và song song với vỏ não. Đây là một phần của phổ rối loạn di chuyển nơron, có thể chuyển tiếp với thể não nhẵn nhẹ. + Loạn sản vỏ não khu trú (focal cortical dysplasia): Cân nhắc khi bất thường khu trú kèm dày vỏ não, mờ ranh giới chất xám–chất trắng, tăng tín hiệu T2W/FLAIR ở chất trắng dưới vỏ hoặc dấu xuyên vỏ. So với loạn sản vỏ não khu trú, Type I thường có giảm hồi-rãnh lan tỏa, đôi khi nặng hơn rõ ở vùng trước hoặc vùng sau, còn Type II có bề mặt gồ ghề dạng sỏi; loạn sản khu trú thường giới hạn ở một vùng. Thể não nhẵn khu trú vẫn có thể chồng lấp với loạn sản vỏ não khu trú; dày vỏ đơn độc không đủ phân biệt, cần đánh giá toàn bộ vỏ não, hình thái hồi-rãnh và bất thường phối hợp trên MRI độ phân giải cao. – Nứt não (schizencephaly) là dị tật phát triển vỏ não với khe nứt được lót bởi chất xám bất thường, thường có cấu trúc đa hồi não nhỏ (polymicrogyria). Khe thường kéo dài từ bề mặt màng mềm đến bề mặt nội tủy; ở thể môi mở, khe chứa dịch não tủy (CSF) và thông não thất với khoang dưới nhện. – Dịch tễ: Tỷ lệ mắc ước tính đến khoảng 1,5/100.000 trẻ sinh sống; không có ưu thế giới tính rõ. – Cơ chế bệnh sinh: Chưa được xác định hoàn toàn. Rối loạn phát triển và di chuyển tế bào thần kinh được đề xuất; tổn thương thiếu máu cục bộ trong tử cung hoặc yếu tố di truyền cũng có thể góp phần. – Biểu hiện lâm sàng: Chậm phát triển và rối loạn vận động thường liên quan vị trí, phạm vi dị tật và các bất thường phối hợp; biểu hiện thường rõ hơn khi tổn thương hai bên. Động kinh thường gặp, nhưng mức độ không nhất thiết tỷ lệ thuận với kích thước khe. – Phân loại: – Phân bố: Khoảng 70% khe nứt nằm ở vùng trán sau hoặc thùy đỉnh. Khe lớn có thể lan sang thùy thái dương hoặc chẩm; tổn thương chỉ khu trú riêng ở các thùy này ít gặp. – Dị tật phối hợp: Có thể gặp ở khoảng 50–90% trường hợp, gồm: – Đặc điểm hình ảnh: – Phân biệt: Trong dị tật nang rỗng não (porencephaly), khoang thường là hậu quả phá hủy nhu mô và được lót bởi mô thần kinh đệm, không phải chất xám bất thường như trong nứt não. => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: => Case lâm sàng 4: => Case lâm sàng 5: => Case lâm sàng 6: => Case lâm sàng 7: => Case lâm sàng 8: => Case lâm sàng 9: => Case lâm sàng 10: – Không phân chia não trước (holoprosencephaly) là dị tật phát triển do não trước không phân chia hoàn toàn thành hai bán cầu và các cấu trúc đường giữa trong quá trình phôi thai. – Cơ chế bệnh sinh: Thất bại phân chia đường giữa não trước xảy ra sớm trong thai kỳ; rối loạn tín hiệu tạo đường giữa, đặc biệt đường truyền SHH, là một cơ chế quan trọng. Mức độ bất phân chia tạo nên phổ hình thái từ nặng đến nhẹ. – Phân loại: – Biểu hiện lâm sàng: Mức độ biểu hiện thần kinh và dị tật vùng mặt thường tăng theo mức độ bất phân chia não, nhưng tương quan không tuyệt đối. * Dạng không có thùy não (Alobar holoprosencephaly): – Đặc điểm hình ảnh: Đây là thể nặng nhất trong ba thể cổ điển, với sự phân chia hai bán cầu hầu như không có. Thường có một não thất đơn độc lớn ở đường giữa; không hình thành riêng các não thất bên và não thất III. Có thể kèm nang lưng nằm phía sau, thông với não thất đơn độc. Đồi thị và nhân nền dính nhau; vách trong suốt, thể chai, liềm não và khe liên bán cầu thường bất sản. – Dị tật phối hợp: Thường có bất thường đường giữa vùng mặt, có thể nặng như một ổ mắt hoặc vòi mũi. * Dạng bán thùy não (Semilobar holoprosencephaly): – Đặc điểm hình ảnh: – Đồi thị thường còn dính một phần, nhưng mức độ dính thay đổi; não thất III có thể nhỏ hoặc hình thành một phần. Có thể kèm nang lưng. * Dạng có thùy não (Lobar holoprosencephaly): – Đặc điểm hình ảnh: Đây là thể nhẹ nhất trong ba thể cổ điển. Hai bán cầu và khe liên bán cầu gần như tách hoàn toàn; liềm não hiện diện. Hai não thất bên được hình thành, nhưng hai sừng trán có thể dính rộng, tạo hình hộp và thông rộng với não thất III. Có thể còn dính một phần các thùy trán trước và các trụ vòm não. Vách trong suốt thường vắng mặt; thể chai có thể bình thường hoặc thiểu sản. – Đồi thị thường tách rời; mức độ phân chia của nhân nền có thể thay đổi. Dị tật vùng mặt thường nhẹ hoặc không rõ. – Loạn sản vỏ não khu trú (focal cortical dysplasia) là dị dạng phát triển khu trú của vỏ não, biểu hiện bằng rối loạn cấu trúc các lớp vỏ não, có thể kèm bất thường hình thái tế bào; không đồng nghĩa đơn thuần với tăng sinh nơron. – Cơ chế bệnh sinh: – Biểu hiện lâm sàng: – Phân loại mô bệnh học: – Đặc điểm hình ảnh: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: => Case lâm sàng 4: => Case lâm sàng 5: – Dấu hiệu xuyên vỏ (transmantle sign): – Phân biệt: + U phát triển thần kinh độ ác tính thấp: khối vỏ–dưới vỏ có cấu trúc nang hoặc nhiều nốt, vôi hóa hay ngấm thuốc gợi ý u hơn loạn sản vỏ não khu trú đơn thuần, vốn thường không tạo khối rõ. + Não nhẵn thể I (classic lissencephaly type I): Thường gây bất thường hồi–rãnh lan tỏa hoặc ưu thế trước–sau, với mất hồi não hay hồi não rộng và rãnh nông; loạn sản vỏ não khu trú thường giới hạn hơn, có thể kèm mờ ranh giới chất xám–chất trắng và tăng tín hiệu chất trắng dưới vỏ trên T2W/FLAIR. Khi não nhẵn có phân bố khu trú hoặc không điển hình, hình ảnh có thể chồng lấp với loạn sản vỏ não khu trú; cần đánh giá toàn bộ kiểu hồi–rãnh và các bất thường phối hợp, không kết luận chỉ dựa vào dày vỏ não. – Đa hồi não nhỏ (polymicrogyria) là dị tật phát triển vỏ não, đặc trưng bởi nhiều hồi nhỏ bất thường, thường dính nhau, kèm rối loạn phân lớp vỏ não. – Căn nguyên: – Dị tật phối hợp: Đa hồi não nhỏ có thể phối hợp với nứt não; khe nứt thường được lót bởi chất xám loạn sản có hình thái đa hồi não nhỏ. – Biểu hiện lâm sàng: Mức độ biểu hiện thay đổi theo vị trí, phạm vi tổn thương và các dị tật phối hợp, từ phát triển gần bình thường đến động kinh, chậm phát triển hoặc rối loạn vận động. – Vị trí tổn thương: – Đặc điểm hình ảnh: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàngg 3: => Case lâm sàng 4: a. Xơ cứng mảng (Multiple Sclerosis) b. Đa u sợi thần kinh (Neurofibromatosis) – “Đa u sợi thần kinh” là thuật ngữ lịch sử chỉ một nhóm bệnh di truyền dễ mắc u thần kinh; hiện cần phân biệt NF1 với các thể schwannomatosis, trong đó có thể liên quan NF2. – Căn nguyên: – Phân loại: * Cơ chế bệnh sinh: – Ở người không có cha/mẹ được chẩn đoán NF1, cần có ≥ 2 tiêu chuẩn sau; nếu chỉ có biểu hiện sắc tố thì ít nhất một trong hai (dát màu cà phê sữa hoặc tàn nhang vùng nếp gấp) phải phân bố hai bên: + Có biến thể gây bệnh dị hợp tử ở gen NF1, với tỷ lệ alen biến thể 50% trong mô có vẻ bình thường, chẳng hạn bạch cầu. – U sợi thần kinh dạng đám rối (plexiform neurofibroma): – U thần kinh đệm đường thị giác (optic pathway glioma, OPG): – Cạm bẫy: * Tiêu chuẩn chẩn đoán NF2 (Tiêu chuẩn Manchester): – Tiêu chuẩn 1 (Manchester sửa đổi 2019): Có u schwannoma tiền đình (u dây VIII) hai bên, được phát hiện trước 70 tuổi; xác định bằng MRI độ phân giải cao vùng ống tai trong và góc cầu-tiểu não. – Tiêu chuẩn 2 (Manchester sửa đổi 2019): Có người thân bậc một mắc NF2 và một trong hai điều kiện: – Tiêu chuẩn 3 (Manchester sửa đổi 2019): Có u schwannoma tiền đình một bên được phát hiện trước 70 tuổi, kèm ≥ 2 trong các dấu hiệu sau: schwannoma khác, u màng não, u tế bào nội tủy (ependymoma) hoặc đục thủy tinh thể khởi phát sớm (dưới bao sau hoặc dưới vỏ). – Tiêu chuẩn 4 (Manchester sửa đổi 2019): Có ≥ 2 u màng não và một trong hai điều kiện: – Hội chứng Sturge–Weber (Sturge–Weber syndrome, SWS) là bệnh thần kinh–da bẩm sinh, thường đơn phát, với mức độ phối hợp thay đổi giữa dị dạng mao mạch mặt, dị dạng mao mạch–tĩnh mạch màng mềm và tổn thương mạch máu mắt, đặc biệt u mạch hắc mạc; có thể kèm glôcôm. – Cơ chế bệnh sinh: – Dịch tễ: Tỷ lệ mắc ước tính khoảng 1/20.000–50.000 trẻ sinh sống. – Phân bố: – Phân loại Roach: – Hình ảnh cắt lớp vi tính: – Hình ảnh MRI: – Phân biệt: Hội chứng Dyke–Davidoff–Masson (Dyke–Davidoff–Masson syndrome, DDMS): – Phân biệt: Viêm não Rasmussen (Rasmussen encephalitis): – Phân biệt: Viêm màng não nhiễm trùng (infectious meningitis): – Phân biệt: Di căn màng mềm (leptomeningeal metastasis): – Phân biệt: Nhiễm cytomegalovirus bẩm sinh (congenital cytomegalovirus infection): – Phân biệt: Nhiễm Toxoplasma bẩm sinh (congenital toxoplasmosis): – Hội chứng von Hippel–Lindau (von Hippel–Lindau disease, VHL) là hội chứng u di truyền đa cơ quan, di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường. – Căn nguyên: – Cơ chế bệnh sinh: Mất chức năng VHL làm ổn định yếu tố cảm ứng thiếu oxy (HIF), gây rối loạn các tín hiệu tạo mạch và tăng trưởng, từ đó thúc đẩy hình thành u và nang ở nhiều cơ quan. – U nguyên bào mạch máu hệ thần kinh trung ương (hemangioblastoma): => Case lâm sàng 1: – U nhú đám rối mạch mạc (choroid plexus papilloma): Đã có báo cáo ca đơn lẻ ở người bệnh VHL, nhưng chưa được xác lập là tổn thương đặc trưng của hội chứng. – U nguyên bào mạch máu võng mạc (retinal hemangioblastoma): – Tổn thương thận: – U tế bào ưa crôm và u cận hạch (pheochromocytoma and paraganglioma): Nguy cơ tích lũy khoảng 10–25%; u có thể hai bên hoặc ngoài tuyến thượng thận. – Tổn thương tụy: – U túi nội dịch (endolymphatic sac tumor, ELST): Gặp ở khoảng 4–16% người bệnh; u hai bên rất gợi ý VHL và có thể gây giảm thính lực, ù tai hoặc chóng mặt. – Tổn thương cơ quan khác: – Nang keo (colloid cyst) là tổn thương lành tính, thường được xem là bất thường phát triển; nguồn gốc phôi thai chính xác chưa thống nhất. – Tần suất và tuổi mắc: Chiếm khoảng 0,5–2% u nội sọ và 15–20% u trong não thất; thường được phát hiện ở người trưởng thành trẻ hoặc trung niên, trẻ em ít gặp. – Vị trí: – Nguồn gốc và cấu tạo: – Biểu hiện lâm sàng: – Hình ảnh cắt lớp vi tính (CT): => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: – Hình ảnh cộng hưởng từ (MRI): => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: => Case lâm sàng 4: => Case lâm sàng 5: => Case lâm sàng 6: => Case lâm sàng 7: => Case lâm sàng 8: => Case lâm sàng 9: => Case lâm sàng 10: => Case lâm sàng 11: => Case lâm sàng 12: => Case lâm sàng 13: – Rỗng não (bệnh lỗ não; porencephaly) là khoang chứa dịch não tủy trong bán cầu đại não do mất nhu mô: – Dịch tễ: Tỷ lệ sinh ước tính khoảng 3,5/100.000 trẻ sinh sống. – Vị trí: – Nguyên nhân: – Tiên lượng: – Đặc điểm hình ảnh: => Case lâm sàng 1: => Case lâm sàng 2: => Case lâm sàng 3: => Case lâm sàng 4: => Case lâm sàng 5: => Case lâm sàng 6: => Case lâm sàng 7: * Chẩn đoán phân biệt – Nang thần kinh đệm (neuroglial cyst): => Case lâm sàng 1: – Nang màng nhện (arachnoid cyst): – Nứt não (schizencephaly): – Rộng khoang dưới nhện (prominent subarachnoid spaces): – Lạc chỗ thùy sau tuyến yên (ectopic posterior pituitary, EPP) là bất thường phát triển bẩm sinh của trục hạ đồi–tuyến yên; mô thùy sau thường nằm lạc chỗ tại lồi giữa hoặc dọc cuống tuyến yên. Tình trạng này thường liên quan thiếu hụt hormon thùy trước, đặc biệt hormon tăng trưởng (GH), nhưng không đồng nghĩa mọi trường hợp đều suy tuyến yên. – Có thể kèm các dị tật bẩm sinh: – Biểu hiện lâm sàng thay đổi theo mức độ thiếu hormon: – Đặc điểm hình ảnh: => Case lâm sàng 1:II. Chẩn đoán hình ảnh
1. Não úng thủy
– Theo cơ chế, có thể phân thành não úng thủy tắc nghẽn (không thông) và não úng thủy thể thông. Não úng thủy áp lực bình thường (normal-pressure hydrocephalus, NPH) là một hội chứng thường gặp ở người lớn tuổi, thường thuộc thể thông mạn tính; không phải nhóm cơ chế thứ ba tương đương với hai thể trên.
– Não úng thủy bẩm sinh, hay não úng thủy dạng phát triển, là một nhóm dị tật phát triển quan trọng của hệ thần kinh trung ương. Tần suất ước tính thay đổi tùy quần thể nghiên cứu và cách định nghĩa.
+ Não úng thủy thể không thông (non-communicating hydrocephalus), còn gọi là não úng thủy tắc nghẽn: do tắc nghẽn trong hệ thống não thất hoặc tại đường thoát dịch não tủy, làm gián đoạn lưu thông từ não thất tới khoang dưới nhện. Não thất phía trên vị trí tắc thường giãn.
+ Não úng thủy dạng phát triển (thường gọi là bẩm sinh): do bất thường phát triển hoặc di truyền; có thể được phát hiện trước sinh, khi sinh hoặc muộn hơn. Nguyên nhân liên quan gồm hẹp cống não, dị dạng Chiari type II (thường đi kèm thoát vị tủy–màng tủy), dị dạng Dandy–Walker, nang bẩm sinh và hội chứng Bickers–Adams (não úng thủy liên kết X).
– Không phải bệnh nhân nào cũng có đủ cả ba triệu chứng; một hoặc hai triệu chứng có thể xuất hiện trước. Chẩn đoán cần phối hợp bệnh sử, khám lâm sàng và hình ảnh học; ở bệnh nhân được chọn lọc, nghiệm pháp dẫn lưu dịch não tủy có thể hỗ trợ đánh giá khả năng đáp ứng điều trị. Các dấu hiệu hình ảnh được trình bày ở mục sau.
– Áp lực mở khi đo dịch não tủy thường trong giới hạn bình thường; chẩn đoán cần phối hợp triệu chứng lâm sàng và hình ảnh.
+ Thường giãn hai não thất bên và não thất III; não thất IV thường không giãn hoặc giãn ít hơn.
+ Các sừng não thất bên có thể giãn, thường thấy sừng trán bè, tròn; sừng thái dương có thể giãn, cần đối chiếu với mức độ teo hồi hải mã. Mức độ giãn sừng chẩm thay đổi.
+ Giãn não thất thường không tương xứng với mức độ teo nhu mô và giãn các rãnh vỏ não. Ngược lại, giãn não thất do teo não (giãn não thất ex vacuo) thường đi kèm giãn các rãnh vỏ não tương ứng.
+ Chỉ số hai đuôi (bicaudate index, BCI; D/F): Tỷ số giữa khoảng cách hai bờ trong não thất bên ở mức đầu nhân đuôi (D) và đường kính trong ngang hộp sọ tại cùng mức (F). Ngưỡng > 0,154 được nêu trong một số tài liệu, nhưng cần đối chiếu với chuẩn tham chiếu phù hợp; không nên xem đây là ngưỡng phổ quát.
+ Đường kính ngang não thất III (C): Đo tại phần rộng nhất trên lát cắt ngang qua lỗ Monro. Một số tài liệu nêu các giới hạn tham khảo: < 5 mm ở trẻ em, < 7 mm ở người dưới 60 tuổi và < 9 mm ở người trên 60 tuổi. Các mốc này thay đổi theo phương pháp đo và quần thể.
+ Đường kính sừng thái dương > 6 mm có thể là dấu hiệu hỗ trợ giãn não thất; cần xem xét mức độ teo hồi hải mã và các dấu hiệu hình ảnh khác khi diễn giải.
– Tăng tín hiệu chất trắng sâu không đặc hiệu và thường có thể do bệnh mạch máu nhỏ mạn tính; nguyên nhân này cũng có thể đồng tồn tại. Vì vậy, không nên quy tất cả các tổn thương chất trắng cho phù mô kẽ do não úng thủy.
+ Tắc nghẽn cấp tính có thể làm áp lực nội sọ tăng nhanh, gây đau đầu dữ dội, nôn, giảm ý thức và nguy cơ tụt kẹt não, thậm chí tử vong; đây là tình trạng cấp cứu.
+ Tắc nghẽn một phần hoặc tiến triển chậm có thể gây triệu chứng kín đáo, không đặc hiệu hoặc ít triệu chứng dù não thất giãn đáng kể.
+ Triệu chứng tăng áp lực nội sọ có thể gồm đau đầu, đôi khi nặng hơn khi cúi người, ho hoặc rặn; buồn nôn, nôn và phù gai thị. Ở trẻ nhỏ, có thể thấy vòng đầu tăng nhanh, thóp phồng hoặc các đường khớp sọ giãn.
+ Não úng thủy thể không thông (tắc nghẽn): có tắc nghẽn trong hệ thống não thất hoặc tại đường thoát, làm gián đoạn lưu thông dịch não tủy từ não thất tới khoang dưới nhện.
+ Não úng thủy thể thông: không có tắc nghẽn trong hệ thống não thất; dịch não tủy vẫn tới khoang dưới nhện nhưng quá trình thoát lưu hoặc hấp thu tiếp theo bị suy giảm.
+ Não úng thủy do tăng tiết dịch não tủy: hiếm gặp; có thể do u nhú đám rối mạch mạc. Đây là một cơ chế riêng, không đồng cấp với phân loại thể thông/không thông.
+ Trong tắc nghẽn cấp, đặc biệt ở trẻ nhỏ, giãn não thất có thể còn nhẹ hoặc kín đáo dù áp lực nội sọ đã tăng đáng kể; mức độ giãn não thất không phản ánh đầy đủ mức độ nguy hiểm.
+ Giãn các não thất nằm phía trên vị trí tắc. Ví dụ, hẹp cống não thường làm giãn não thất bên và não thất III, trong khi não thất IV tương đối được bảo tồn; não thất IV giãn rõ gợi ý vị trí tắc ở đường thoát não thất IV hoặc phía dưới.
+ Khi giãn não thất kéo dài, thể chai có thể bị kéo căng, mỏng và nâng cao. Nếu não thất III giãn rõ, thành bên có thể phồng ra, sàn não thất III cong xuống dưới, làm hẹp hoặc xóa bể trên yên.
+ Trong trường hợp cấp hoặc tăng áp lực, có thể thấy mờ bờ não thất và tăng tín hiệu T2W/FLAIR quanh não thất do dịch não tủy thấm qua lớp ependyma (phù thấm dịch).
+ Khi nghi tắc cống não, giảm hoặc mất trống tín hiệu dòng chảy trên T2W tại cống có thể là dấu hiệu gợi ý; cần khảo sát trực tiếp lòng cống và không kết luận chỉ dựa vào dấu này.
+ Xuất huyết dưới nhện.
+ Xuất huyết não thất; tùy vị trí và giai đoạn, cục máu đông cũng có thể gây tắc nghẽn trong hệ thống não thất.
+ Viêm màng não, gây viêm dính hoặc sẹo hóa các khoang dưới nhện.
+ Thâm nhiễm màng não bởi tế bào u, làm cản trở hấp thu dịch não tủy.
+ Sẹo hóa hoặc dính sau phẫu thuật thần kinh, nếu làm cản trở lưu thông hoặc hấp thu dịch não tủy.
+ Tăng tiết dịch não tủy là cơ chế hiếm; có thể gặp ở u nhú đám rối mạch mạc. Khối u lớn cũng có thể gây tắc nghẽn do chèn ép.
+ Giãn não thất thể thông có thể khó phân biệt với giãn não thất bù trừ do mất thể tích nhu mô. Cần đánh giá mức độ giãn não thất so với teo não và giãn các rãnh vỏ não; hai tình trạng cũng có thể đồng tồn tại.
+ Hình thái giãn phụ thuộc căn nguyên; não thất III và sừng thái dương không nhất thiết được bảo tồn. Có thể gặp tăng tín hiệu T2W/FLAIR quanh não thất do dịch não tủy thấm qua lớp ependyma, nhưng dấu hiệu này không đặc hiệu.
+ Các bể nền có thể hẹp hoặc bị xóa khi áp lực nội sọ tăng; đây không phải dấu hiệu bắt buộc của mọi trường hợp thể thông.
+ Hẹp các rãnh vùng cao lồi cầu kèm giãn khe Sylvius gợi ý kiểu hình DESH, thường gặp trong NPH; không nên xem đây là đặc điểm chung của mọi trường hợp não úng thủy thể thông. Phần này đã được trình bày ở mục NPH.
+ Không thấy tắc nghẽn rõ trong hệ thống não thất; cần tìm nguyên nhân ngoài não thất hoặc rối loạn hấp thu dịch não tủy.
2. Dị dạng Dandy-Walker
+ Giãn dạng nang phần sau não thất IV, thông rộng với khoang dịch phía sau tiểu não.
+ Thiểu sản hoặc bất sản một phần/toàn bộ nhộng tiểu não, thường kèm xoay phần nhộng còn lại ra trước và lên trên.
+ Trong mô tả kinh điển, hố sau có thể rộng, lều tiểu não và hội lưu xoang được nâng cao. Đây là các dấu hiệu hỗ trợ; kích thước hố sau lớn không phải tiêu chí bắt buộc trong các cách tiếp cận chẩn đoán hiện nay.
– Não úng thủy thường là bất thường phối hợp nhưng không phải tiêu chí bắt buộc để chẩn đoán. Cần phân biệt giãn nang não thất IV của dị dạng với tình trạng giãn các não thất trên lều do não úng thủy.
– Tỷ lệ mắc ước tính khoảng 1/25.000–35.000 trẻ sinh sống. Một số báo cáo ước tính dị dạng này chiếm khoảng 4–12% các trường hợp não úng thủy ở trẻ em; các ước tính thay đổi theo quần thể và tiêu chuẩn phân loại.
+ Dandy và Blackfan từng cho rằng tắc hoặc không thông các lỗ Magendie và Luschka gây giãn nang não thất IV và não úng thủy.
+ Benda (1954) đề xuất giả thuyết bất thường hợp nhất ở đường giữa của tiểu não (“cerebellar rachischisis”), gây thiểu sản nhộng tiểu não và hình thành nang hố sau. Đây là giả thuyết lịch sử, không phải cơ chế đã được xác lập.
+ Để giải thích những trường hợp không kèm não úng thủy, từng có giả thuyết giảm tiết dịch não tủy từ đám rối mạch mạc não thất IV hoặc dịch được hấp thu qua thành nang. Các giả thuyết này chưa được chứng minh là cơ chế chung.
+ Hiện nay, dị dạng Dandy–Walker được xem là bất thường phát triển phôi thai liên quan đến thuỳ nhộng tiểu não và mái não thất IV; cơ chế chính xác còn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn. Não úng thủy là biến chứng có thể đi kèm, không phải biểu hiện bắt buộc.
+ Ở trẻ nhỏ có não úng thủy, có thể gặp đầu to tiến triển, thóp phồng, các đường khớp sọ giãn hoặc dấu hiệu tăng áp lực nội sọ.
+ Ở trẻ lớn hơn, có thể thấy chậm phát triển, chậm đạt các mốc vận động và rối loạn chức năng tiểu não như thất điều, phối hợp vận động kém hoặc rung giật nhãn cầu. Co giật cũng có thể xảy ra, nhất là khi có bất thường thần kinh phối hợp.
+ Não úng thủy là biến chứng phối hợp thường gặp, được báo cáo ở tối đa khoảng 80% trường hợp; đây không phải tiêu chí bắt buộc để chẩn đoán dị dạng Dandy–Walker.
+ Nang hố sau lớn có thể đẩy hoặc chèn ép thân não; giảm sản thân não có thể đi kèm nhưng không phải dấu hiệu xác định.
+ Có thể phối hợp các bất thường thần kinh trung ương khác như bất sản thể chai, dị dạng vỏ não (dị vị chất xám, nứt não) và thoát vị não. Cần khảo sát toàn bộ não để tìm các bất thường phối hợp.
+ Dị dạng Dandy–Walker: giãn nang não thất IV, thông rộng với khoang dịch phía sau tiểu não; kèm thiểu sản hoặc bất sản thùy nhộng, thường có xoay lên trên. Não úng thủy có thể đi kèm nhưng không bắt buộc.3. Dị dạng vách trong suốt
+ Khoang vách trong suốt (cavum septi pellucidi), nằm giữa hai lá vách trong suốt.
+ Khoang Verga (cavum vergae), thường là phần kéo dài ra sau của khoang vách trong suốt.
+ Khoang màng mái não thất III (cavum veli interpositi), nằm giữa 2 lá màn mạch ở vùng mái não thất III.
– Đây thường là các khoang tồn tại do phát triển, có thể gặp như biến thể giải phẫu. Chúng không phải là các não thất hoặc biến thể của hệ thống não thất.
– Khoang vách trong suốt và khoang Verga thường gặp ở thai nhi, trẻ sơ sinh và trẻ sinh non; đa số không gây triệu chứng và được phát hiện tình cờ. Khoang màng mái não thất III nhỏ cũng thường là phát hiện tình cờ.
+ Là khoang tiềm tàng giữa hai lá vách trong suốt, nằm trên đường giữa, giữa hai sừng trán của não thất bên. Khoang chứa dịch có tín hiệu tương tự dịch não tủy nhưng bình thường không thông với hệ thống não thất hoặc khoang dưới nhện.
+ CSP có thể liên tiếp ra sau với khoang Verga (cavum vergae). Mốc phân biệt là cột vòm não: CSP nằm phía trước, còn khoang Verga nằm phía sau.
+ CSP từng được gọi là “não thất V”, nhưng đây là tên gọi lịch sử, không phù hợp: khoang này không có lớp lót ependyma hoặc đám rối mạch mạc và không thuộc hệ thống não thất.
+ Giới hạn của khoang: phía trước là gối thể chai; phía trên là thân thể chai; phía sau là cột và trụ vòm não; phía dưới là mép trước và mỏ thể chai; hai bên là hai lá vách trong suốt.
+ Kích thước thay đổi. Khoang rộng từ 10 mm trở lên, nhất là khi hai lá vách phồng sang hai bên, có thể được mô tả là giãn dạng nang; cần đánh giá hình thái và hiệu ứng choán chỗ.
+ Là phần kéo dài ra sau của khoang vách trong suốt (CSP), nằm phía sau các cột trước của vòm não. Có thể liên tục với CSP hoặc tồn tại riêng.
+ Để phân biệt với CSP, dùng mặt phẳng qua các cột trước của vòm não làm mốc: CV nằm phía sau mốc này.
+ Vị trí: phía trước lồi thể chai; phía trên thân thể chai; phía dưới thân vòm não.
+ Tên gọi “não thất VI” là thuật ngữ lịch sử, không phù hợp vì khoang Verga không thuộc hệ thống não thất.
+ Là khoang chứa dịch não tủy giữa hai lá màn mạch ở mái não thất III. Có thể gặp ở trẻ nhỏ; một số báo cáo ghi nhận khoảng 25% trẻ dưới 2 tuổi (dao động 18–34%). Khoang thường giảm kích thước theo tuổi nhưng có thể tồn tại dai dẳng.
+ Nằm dưới vòm não và trên tĩnh mạch não trong; phía dưới liên quan với màn mạch mái não thất III. Khoang nằm giữa hai não thất bên. Khi giãn lớn, có thể đẩy vòm não lên trên và đẩy các tĩnh mạch não trong xuống dưới.
+ Trên mặt cắt ngang, thường có dạng tam giác với đáy hướng ra sau và đỉnh hướng ra trước; có thể kéo dài ra trước đến lỗ Monro.
+ Phân biệt với CSP: CSP nằm giữa hai sừng trán, phía trước lỗ Monro; trên mặt cắt ngang thường có dạng tam giác với đỉnh hướng ra sau.
+ Phân biệt với khoang Verga: khoang Verga thường có dạng chữ nhật trên mặt cắt ngang, nằm phía trên các cột vòm não và có thể đẩy các cột này xuống dưới.4. Bất thường thể chai
+ Bất sản hoàn toàn: thể chai không hình thành.
+ Bất sản một phần: thiếu một hoặc nhiều đoạn của thể chai.
+ Thiểu sản: thể chai nhỏ hoặc mỏng hơn mức dự kiến theo tuổi; có thể ảnh hưởng toàn bộ thể chai hoặc một số đoạn.
+ Loạn sản: thể chai hiện diện nhưng có hình thái hoặc đường đi bất thường.
+ Thể chai dày bất thường: là mô tả hình ảnh cần được đánh giá theo bối cảnh; không nên mặc định xếp thành một dạng “tăng sản” bẩm sinh thường quy.
– Các sợi trục không bắt chéo đường giữa có thể chạy dọc trước–sau, tạo thành bó Probst ở phía trong các não thất bên. Mép trước thường hiện diện và có thể nổi bật. Hồi hải mã có thể thiểu sản, đôi khi kèm giãn sừng thái dương.
– Lâm sàng thay đổi đáng kể: một số trường hợp ACC đơn độc ít triệu chứng hoặc được phát hiện tình cờ; một số khác có chậm phát triển, co giật hoặc bất thường thần kinh phối hợp. Đầu nhỏ và tăng khoảng cách hai ổ mắt có thể gặp trong một số trường hợp nhưng không phải biểu hiện đặc hiệu.
+ Trên mặt phẳng giữa dọc, thể chai không hiện diện hoàn toàn hoặc thiếu một số đoạn; MRI giúp đánh giá trực tiếp hình thái thể chai.
+ Não thất III thường nằm cao; hai não thất bên có xu hướng nằm cao, xa nhau và gần song song. Có thể thấy giãn không tương xứng sừng chẩm (colpocephaly).
+ Bó Probst có thể thấy chạy dọc trước–sau dọc phía trong các não thất bên.
+ Hồi đai và rãnh đai có thể thiểu sản hoặc bất thường; các rãnh trên mặt trong bán cầu có thể xếp theo hướng tỏa tia quanh não thất III. Khe liên bán cầu có thể rộng.
+ Vách trong suốt thường không hiện diện hoặc bất thường, nhưng dấu hiệu này không phải lúc nào cũng có.
+ Sừng thái dương có thể giãn, tạo hình lỗ khóa. Hồi hải mã có thể nhỏ và định hướng theo trục đứng trên lát cắt trán, phù hợp với bất thường phát triển hoặc xoay của hồi hải mã đi kèm.
+ Não thất III nằm cao có thể mở rộng lên khe liên bán cầu; đây là mối liên quan với dấu não thất III nằm cao đã mô tả ở trên.
– Thiểu sản có thể có hình thái tương đối bảo tồn hoặc đi kèm biến dạng. Một hệ thống phân loại hình thái mô tả ba kiểu:
+ Thiểu sản không kèm loạn sản: thể chai mỏng tương đối đồng đều nhưng vẫn nhận diện được các đoạn chính.
+ Kiểu “lõi táo” (apple-core): phần sau, thường ở thân hoặc lồi thể chai, ngắn và thiểu sản rõ, tạo hình dạng thắt hẹp.
+ Kiểu còn đoạn trước (anterior remnant): các đoạn sau, đặc biệt thân và lồi thể chai, vắng mặt hoặc thiểu sản rất nặng, trong khi phần trước còn lại.
+ Loạn sản không kèm thiểu sản: hình dạng thể chai bất thường nhưng không có bằng chứng giảm kích thước; một ví dụ được mô tả là thể chai dạng gù.
+ Thiểu sản kèm loạn sản gồm: Thể chai dạng dải (stripe): mỏng tương đối đồng đều, các đoạn như gối và lồi thể chai không phân biệt rõ. Thể chai dạng gập góc (kinked): vừa thiểu sản, vừa có một hoặc nhiều chỗ gập góc bất thường.5. U mỡ nội sọ
– Có thể phối hợp với bất thường phát triển của các cấu trúc lân cận; u mỡ quanh thể chai thường đi kèm bất thường thể chai.
– Đa số không có triệu chứng và được phát hiện tình cờ. Khi có biểu hiện, triệu chứng phụ thuộc vị trí tổn thương và bất thường phối hợp; có thể gồm đau đầu, động kinh hoặc não úng thủy. Chậm phát triển thần kinh hay khó khăn nhận thức có thể gặp, nhưng không nên mặc định là do u mỡ trực tiếp.
+ Quanh thể chai: khoảng 45%.
+ Bể củ não sinh tư: khoảng 25%.
+ Bể trên yên: khoảng 15%.
+ Góc cầu–tiểu não: khoảng 10%.
+ Khe Sylvius (khe bên): khoảng 5%.
+ Đám rối mạch mạc: hiếm gặp.
– U mỡ thường không triệu chứng. Động kinh là biểu hiện lâm sàng đáng lưu ý; một số tài liệu nêu tỷ lệ khoảng 50%. Khi có triệu chứng, cần đánh giá dị tật phối hợp vì biểu hiện thường liên quan đến các bất thường này, không nhất thiết do bản thân khối mỡ.
+ Dạng ống–nốt (tubulonodular): thường nằm phía trước, có dạng khối hoặc thùy múi; hay đi kèm bất sản/thiểu sản thể chai và các bất thường vùng não trước, mắt. Dạng này có xu hướng có triệu chứng hơn.
+ Dạng cong dải (curvilinear): thường nằm phía sau, mỏng và ôm theo đường cong thể chai; ít đi kèm bất thường thể chai hơn.
+ Cắt lớp vi tính: Tổn thương có tỷ trọng mỡ, thường khoảng −80 đến −110 HU, thường không ngấm thuốc đáng kể. Dạng ống–nốt có thể có vôi hóa ngoại vi; trên mặt phẳng trán, các ổ vôi hóa có thể tạo dấu hiệu “ngoặc” (bracket sign). Động mạch não trước và các nhánh quanh thể chai có thể chạy sát, phủ ngoài hoặc xuyên qua tổn thương. Cần lưu ý các bất thường mạch máu hoặc phình động mạch đi kèm.
+ Dạng ống–nốt (tubulonodular): thường là khối tròn hoặc thùy múi, kích thước thường trên 2 cm và ưu thế ở phần trước. Một số tài liệu mô tả đây là dạng thường gặp nhất. Tổn thương có thể lan vào đám rối mạch mạc hoặc não thất bên, và có thể phối hợp với bất thường thể chai, vùng trán–mặt.
+ T1W, T2W: tăng tín hiệu.
+ FLAIR: thường vẫn tăng tín hiệu.
+ Chuỗi xung xóa mỡ và STIR: tín hiệu bị xóa.
+ DWI: không hạn chế khuếch tán thực sự.
+ T2*/SWI: có thể có vùng giảm tín hiệu hoặc hiệu ứng blooming, nhất là khi có vôi hóa.
+ Sau tiêm thuốc đối quang từ: thường không ngấm thuốc.
– Khi có triệu chứng, biểu hiện thường liên quan dây thần kinh bị ảnh hưởng: giảm thính lực tiến triển chậm, ù tai hoặc chóng mặt; đau hay tê vùng mặt có thể do ảnh hưởng dây thần kinh sinh ba, còn yếu/liệt mặt có thể do dây thần kinh mặt.
+ Cắt lớp vi tính: Tổn thương có tỷ trọng mỡ.
+ Cộng hưởng từ: Tín hiệu cao trên T1W, bị xóa trên chuỗi xung xóa mỡ và không ngấm thuốc. Dấu hiệu gợi ý quan trọng là các dây thần kinh sọ có thể đi xuyên qua tổn thương mà không bị đẩy lệch đáng kể, khác với u bao dây thần kinh tiền đình–ốc tai (vestibular schwannoma), thường làm biến dạng hoặc đẩy lệch cấu trúc lân cận.
+ U bì (dermoid cyst) là chẩn đoán phân biệt có thể chứa mỡ; nếu vỡ, có thể thấy các giọt mỡ rải rác trong khoang dưới nhện.
– Do tổn thương có thể bám sát và bao bọc dây thần kinh, mối liên quan giải phẫu cần được xác định rõ; cắt bỏ có nguy cơ gây tổn thương thần kinh.
+ Trên cắt lớp vi tính, tổn thương có tỷ trọng mỡ âm tính.
+ Trên cộng hưởng từ, thường tăng tín hiệu trên T1W và T2W, giảm tín hiệu trên chuỗi xung xóa mỡ, không hạn chế khuếch tán và không có thành phần đặc ngấm thuốc.
– Dịch tễ: Một loạt khảo sát ghi nhận 7 trường hợp trong 1.542 lần chụp cộng hưởng từ (0,45%) và 2 trường hợp trong 5.351 lần chụp cắt lớp vi tính (0,04%).
+ Cắt lớp vi tính: Tổn thương ở vùng đám rối mạch mạc, có tỷ trọng đặc trưng của mô mỡ. Do kích thước nhỏ, tổn thương có thể khó phát hiện trên cắt lớp vi tính thường quy.
+ Cộng hưởng từ: Nhạy hơn cắt lớp vi tính trong phát hiện tổn thương nhỏ; tăng tín hiệu trên T1W và T2W, mất tín hiệu trên chuỗi xung xóa mỡ, thường không ngấm thuốc sau tiêm.
+ Phân biệt u mỡ đám rối mạch mạc biệt lập với phần lan vào đám rối mạch mạc của u mỡ quanh thể chai dạng ống–nốt (tubulonodular pericallosal lipoma); đây là hai dạng tổn thương khác nhau.6. Chất xám lạc chỗ
+ Dạng nốt dưới màng nội tủy (subependymal/periventricular nodular heterotopia): các nốt áp sát thành não thất bên, thường lồi nhẹ vào lòng não thất; là thể thường gặp nhất.
+ Dạng nốt hoặc cong dưới vỏ (subcortical heterotopia): các ổ chất xám nằm trong chất trắng sâu hoặc dưới vỏ, có thể dạng nốt hay dạng cong và đôi khi liên tục với vỏ não.
+ Dạng dải (subcortical band heterotopia, “double cortex”): dải chất xám nằm trong chất trắng, song song với vỏ não và thường được ngăn cách với vỏ bởi một lớp chất trắng. Não nhẵn (lissencephaly) là một dị tật phát triển vỏ não riêng, có thể phối hợp với dạng dải nhưng không phải một thể chất xám lạc chỗ.
+ MRI là phương tiện ưu tiên. Mô lạc chỗ có tín hiệu tương tự chất xám vỏ não trên các chuỗi xung và thường không ngấm thuốc.
+ Dạng nốt dưới màng nội tủy áp sát lớp nội tủy, có thể làm bờ não thất không đều; nốt thường phân biệt được với chất trắng lân cận.
+ Dạng dải thường là dải hai bên, tương đối đối xứng, có bờ trơn láng; dạng dưới vỏ có thể dạng nốt hoặc cong, đôi khi liên tục với vỏ não.
+ Có thể khu trú một bên, khu trú hai bên hoặc lan tỏa hai bên.
+ Ở thể lan tỏa, các nốt liên tục tạo dải lượn sóng dọc theo thành não thất bên; không đồng nhất thể này với dạng dải dưới vỏ nằm trong chất trắng và song song với vỏ não.
+ Trên MRI, các nốt chất xám nằm sát lớp nội tủy, có thể lồi nhẹ vào lòng não thất và làm bờ não thất không đều.
+ Nốt thường gặp nhất ở vùng tam giác và sừng chẩm não thất bên; cũng có thể ở thân hoặc sừng trán.
+ Tín hiệu nốt tương tự chất xám vỏ não trên mọi chuỗi xung; không ngấm thuốc sau tiêm.
+ Trong thể biệt lập, chất trắng lân cận, nhân xám sâu và hình thái đại thể của não có thể bình thường. Tuy nhiên, không nên mặc định toàn bộ não bình thường; cần tìm các dị tật phối hợp, nhất là ở thể lan tỏa hoặc tổn thương phía sau.
+ Dạng nốt (nodular): các nốt chất xám lan từ bề mặt não thất ra chất trắng bán cầu.
+ Dạng cong (curvilinear): mô lạc chỗ có dạng vỏ não gấp cuộn, liên tục với vỏ não bên trên và lan vào chất trắng bên dưới.
+ Dạng hỗn hợp (mixed): phối hợp các nốt sâu với vùng lạc chỗ dạng cong ở ngoại vi.
+ Trên MRI, mô lạc chỗ nằm trong chất trắng bán cầu và có tín hiệu tương tự chất xám; tùy hình thái, có thể liên tục với bề mặt não thất hoặc vỏ não.
+ Thường đi kèm bất thường rõ của bán cầu bị ảnh hưởng: giảm thể tích bán cầu, chủ yếu do giảm thể tích chất trắng; não thất biến dạng; chất trắng giảm thể tích hoặc bất thường; vỏ não phủ mỏng, ít rãnh và các rãnh nông; hạch nền có thể loạn sản hoặc biến dạng.
+ Ở dạng cong hoặc hỗn hợp, có thể thấy mạch máu hay các khe chứa dịch não tủy nằm trong vùng lạc chỗ.
+ Có thể phối hợp bất sản hoặc thiểu sản thể chai.
+ Với chất xám lạc chỗ dưới màng nội tủy (periventricular nodular heterotopia): thể dưới màng nội tủy chủ yếu tạo các nốt áp sát thành não thất; thể dưới vỏ nằm trong chất trắng, có thể liên tục với não thất hoặc vỏ não và thường kèm giảm thể tích, biến dạng bán cầu rõ hơn.
+ Với phổ não nhẵn type I–lạc chỗ dạng dải dưới vỏ (lissencephaly type I–subcortical band heterotopia spectrum): phổ này có bất thường hình thái vỏ não và dải chất xám nằm trong chất trắng; không đồng nhất với các nốt hoặc dải cong liên tục với vỏ não trong thể lạc chỗ dưới vỏ.
+ MRI là phương tiện ưu tiên. Dải chất xám nằm sâu trong chất trắng, chạy gần song song với vỏ não và thường được ngăn cách với vỏ não bên trên bởi một lớp chất trắng.
+ Vỏ não phủ phía trên có thể bình thường hoặc có hồi rộng, rãnh nông (pachygyria). Hình thái này nằm trên phổ liên tục với não nhẵn type I (lissencephaly type I).
+ Dải lạc chỗ có tín hiệu tương tự chất xám vỏ não trên các chuỗi xung; có thể hoàn chỉnh hoặc không hoàn chỉnh, đôi khi có hai dải đồng tâm ở thùy thái dương.
+ Phân bố ưu thế phía trước có thể gợi ý biến thể ở gen DCX; phân bố ưu thế phía sau có thể gợi ý gen LIS1. Đây là dấu hiệu định hướng, không thay thế xét nghiệm di truyền.7. Não nhẵn
+ Hình thái trải từ mất hồi não đến hồi não rộng, ít và nông rãnh.
+ Hai hình thái có thể cùng hiện diện trên một bán cầu, tạo nên mức độ bất thường khác nhau giữa các vùng.
+ Nơron không di chuyển đến đúng vị trí và lớp vỏ não, làm rối loạn sự phân lớp và hình thành hồi-rãnh.
+ Mức độ và phân bố tổn thương phụ thuộc phạm vi rối loạn phát triển; điều này góp phần tạo nên phổ hình thái từ mất hồi não lan tỏa đến bất thường khu trú.
+ Tổn thương có thể khu trú hoặc lan tỏa.
+ Thể lan tỏa thường ảnh hưởng hai bán cầu, có thể đối xứng hoặc không đối xứng; mức độ bất thường có thể thay đổi theo vùng.
+ Thể lan tỏa nặng thường biểu hiện sớm bằng chậm phát triển toàn diện, giảm trương lực, khó bú hoặc khó nuốt và động kinh.
+ Động kinh có thể khởi phát sớm và khó kiểm soát; mức độ chậm phát triển thay đổi theo kiểu hình và phạm vi tổn thương.
+ Giảm trương lực có thể tiến triển thành tăng trương lực hoặc co cứng.
+ Vỏ não có ít rãnh, thường nông; rãnh Sylvius cũng nông. Trên mặt phẳng ngang, hình thái này có thể tạo dạng đồng hồ cát hoặc số 8; cần phối hợp với các dấu hiệu khác để nhận diện.
+ Vỏ não dày khoảng 8–15 mm trên MRI, so với 2,5–4 mm ở vỏ não bình thường.
+ Có thể đồng tồn tại với lạc chỗ chất xám dạng dải dưới vỏ, thuộc cùng phổ rối loạn di chuyển nơron; dấu hiệu này không xuất hiện ở mọi trường hợp.
+ Mức độ bất thường có thể tạo ưu thế trước–sau. Ưu thế phía sau thường gặp ở biến thể PAFAH1B1 (LIS1), trong khi ưu thế phía trước có thể gặp với DCX, ACTB hoặc ACTG1.
+ Não thất bên có thể giãn, thường ưu thế ở sừng chẩm.
+ Giãn não thất đơn thuần không đồng nghĩa với não úng thủy; cần đánh giá cùng hình thái nhu mô và các dấu hiệu tăng áp lực dịch não tủy.
+ Thể chai có thể giảm sản hoặc bất sản ở thể nặng; phần trước đôi khi dẹt hoặc kém phát triển.
+ Có thể thấy khoang vách trong suốt hoặc khoang Verga, nhưng đây không phải dấu hiệu đặc hiệu của não nhẵn.
+ Khiếm khuyết màng đáy ở bề mặt não cho phép nơron di chuyển quá mức ra phía khoang dưới nhện; các đám tế bào lạc chỗ tạo bề mặt vỏ não lồi lõm dạng sỏi.
+ Hồi-rãnh vỏ não hình thành bất thường; rãnh thường thưa, nông và khe Sylvius có thể nông.
+ Bề mặt gồ ghề, nhiều nốt lồi lõm là đặc điểm gợi ý; rãnh nông cũng có thể gặp ở thể cổ điển nên không dùng riêng dấu hiệu này để phân loại.
+ Vỏ não có thể dày và không đều; không mặc định mỏng hơn thể cổ điển.
+ Trong một số thể hội chứng, có thể thấy các bó chất xám lạc chỗ kéo vào chất trắng dưới vỏ; không đồng nhất hình thái này với lạc chỗ chất xám dạng dải dưới vỏ.
+ Chất trắng có thể bất thường tín hiệu hoặc giảm myelin hóa; cần diễn giải theo tuổi và giai đoạn myelin hóa.
+ Có thể kèm giãn não thất hoặc não úng thủy, giảm sản cầu não, giảm sản hoặc bất thường hình thái tiểu não và nang tiểu não.
+ Bất thường mắt và loạn dưỡng cơ có thể phối hợp trong các hội chứng liên quan rối loạn glycosyl hóa.
+ Dị dạng cobblestone (Type II) và não nhẵn thể cổ điển (Type I): Type I thường có bề mặt trơn với mất hồi não hoặc hồi não rộng; Type II nổi bật bởi bề mặt gồ ghề, nhiều nốt do di chuyển quá mức của nơron. Cả hai có thể giảm phát triển rãnh não và dày vỏ não; bất thường chất trắng, hố sau, mắt hoặc cơ gợi ý Type II nhưng không đủ để xác định riêng lẻ.8. Nứt não
+ Thể môi khép (closed-lip): hai thành khe áp sát hoặc dính nhau, tạo khe hẹp; thường gặp hơn ở trường hợp một bên nhưng vẫn có thể ở cả hai bên.
+ Thể môi mở (open-lip): hai thành khe tách rời, khe chứa dịch não tủy và thông giữa não thất với khoang dưới nhện; thường gặp hơn ở trường hợp hai bên nhưng cũng có thể chỉ ở một bên.
+ Hội chứng loạn sản vách–thị thần kinh (septo-optic dysplasia), có thể kèm giảm sản dây thần kinh thị giác và suy tuyến yên.
+ Chất xám lạc chỗ (grey matter heterotopia).
+ Không có vách trong suốt (absent septum pellucidum).
+ Loạn sản thể chai (dysgenesis of the corpus callosum).
+ MRI là phương tiện ưu tiên để đánh giá hình thái khe, sự lót chất xám và các dị tật phối hợp.
+ Thể môi khép (loại I; closed-lip): hai thành khe áp sát nên không tạo khoang dịch não tủy rõ. Có thể thấy khe hẹp được lót bởi chất xám loạn sản, với bờ không đều hoặc gồ ghề tại ranh giới chất xám–chất trắng; phía não thất có thể có mỏm lồi nhỏ dạng núm.
+ Thể môi mở (loại II; open-lip): hai thành khe tách rời, tạo khe chứa dịch não tủy, được lót bởi chất xám loạn sản và kéo dài từ bề mặt não thất đến bề mặt vỏ não. Vị trí khe mở vào não thất có thể làm bờ não thất biến dạng.9. Không phân chia não trước
+ Thể không thùy (alobar): Không có sự phân chia hai bán cầu, thường có một não thất lớn duy nhất và không hình thành não thất III rõ. Liềm não, khe liên bán cầu, vách trong suốt và thể chai thường vắng mặt; đồi thị và nhân nền dính nhau. Có thể có nang lưng và thường kèm dị tật đường giữa vùng mặt nặng.
+ Thể bán thùy (semilobar): Phân chia một phần; các vùng trán trước còn dính, trong khi phần sau của hai bán cầu đã tách một phần, với khe liên bán cầu và liềm não chủ yếu hiện diện ở phía sau. Đồi thị có thể còn dính một phần; vách trong suốt thường vắng mặt và thể chai thường bất sản hoặc loạn sản.
+ Thể có thùy (lobar): Hai bán cầu gần như tách hoàn toàn, còn dính chủ yếu ở phần dưới–trong của thùy trán trước. Hai sừng trán não thất bên có thể dính một phần và tạo hình hộp; vách trong suốt thường vắng mặt. Thể chai có thể bình thường hoặc loạn sản, thường thiếu đoạn trước; đồi thị phần lớn đã tách, nhưng mức độ tách của các nhân nền có thể thay đổi.
+ Biến thể giữa hai bán cầu (middle interhemispheric variant, syntelencephaly): Các phần trán trước và chẩm đã tách, nhưng vùng trán sau và đỉnh còn dính; đây là biến thể quan trọng ngoài ba thể cổ điển.
+ Đây là thể trung gian, với thùy trán trước còn dính trong khi các vùng sau của hai bán cầu đã tách một phần.
+ Não thất có thể vẫn là khoang đơn ở phía trước, với sừng thái dương và sừng chẩm hình thành một phần; khe liên bán cầu và liềm não thường hiện diện ở phía sau nhưng thiếu hoặc không hoàn chỉnh ở phía trước.
+ Vách trong suốt thường vắng mặt; thể chai có thể bất sản hoặc thiểu sản.
– Dị tật vùng mặt thường nhẹ hơn thể không thùy hoặc có thể không rõ.10. Loạn sản vỏ não khu trú
+ Cơ chế không đồng nhất giữa các thể; ở thể II, rối loạn đường truyền tín hiệu mTOR và biến thể khảm soma có vai trò quan trọng.
+ Tổn thương thường khu trú; một kiểu hình có giá trị là loạn sản khu trú ở đáy rãnh, thường gặp ở các rãnh thùy trán.
+ Loạn sản vỏ não khu trú là nguyên nhân thường gặp của động kinh khu trú kháng trị, đặc biệt ở người được đánh giá phẫu thuật động kinh.
+ Kiểu biểu hiện phụ thuộc vị trí, phạm vi tổn thương và tổn thương phối hợp.
+ Thể I có rối loạn cấu trúc vỏ não nhưng không có tế bào thần kinh loạn dạng hoặc tế bào bóng.
+ Thể Ia có rối loạn sắp xếp tế bào theo cột xuyên tâm; thể Ib có rối loạn sắp xếp theo tiếp tuyến; thể Ic phối hợp cả hai dạng.
+ Thể II có rối loạn cấu trúc lớp vỏ não kèm tế bào thần kinh loạn dạng.
+ Thể IIa không có tế bào bóng; thể IIb có tế bào bóng.
+ Thể III có rối loạn cấu trúc vỏ não đi kèm tổn thương chính khác: xơ hóa hồi hải mã (IIIa), u phát triển thần kinh độ ác tính thấp (IIIb), dị dạng mạch máu (IIIc) hoặc tổn thương mắc phải từ sớm (IIId).
+ Tên gọi loạn sản Taylor gắn với thể có tế bào thần kinh loạn dạng và tế bào bóng, gần nhất với thể IIb; không dùng làm tên đồng nghĩa cho mọi thể loạn sản vỏ não khu trú.
+ Bề dày vỏ não thay đổi khu trú: thường dày ở thể II, nhưng có thể bình thường hoặc giảm ở một số thể I.
+ Mờ ranh giới chất xám–chất trắng, đôi khi kèm bất thường cấu trúc chất trắng dưới vỏ; có thể liên quan rối loạn phân lớp vỏ não và tế bào thần kinh lạc chỗ, không chỉ do tế bào “chưa di chuyển”.
+ Tăng tín hiệu T2W/FLAIR có thể thấy trong tổn thương và chất trắng kế cận, đặc biệt ở thể II; ở thể I, thay đổi tín hiệu có thể kín đáo hoặc không thấy.
+ Hồi não hoặc rãnh não có thể biến dạng khu trú; đôi khi có lõm vỏ não ở đáy rãnh.
+ Thường không có hiệu ứng khối đáng kể.
+ Vôi hóa và ngấm thuốc sau tiêm thường không có; nếu hiện diện, cần tìm tổn thương phối hợp hoặc chẩn đoán khác.
+ Hình ảnh có thể kín đáo hoặc âm tính, nhất là ở thể I; cần MRI theo protocol động kinh và đối chiếu vị trí với biểu hiện lâm sàng, EEG.
+ Thể IIa có thể có dấu hiệu MRI kín đáo hoặc không thấy tổn thương, nhưng không thể xác định thể IIa chỉ vì không tăng tín hiệu T2W/FLAIR hoặc không có dải tín hiệu dưới vỏ. MRI không xác định chắc chắn sự hiện diện của tế bào bóng.
+ Dải tăng tín hiệu T2W/FLAIR dạng tuyến tính hoặc hình nêm, kéo dài từ vùng vỏ não loạn sản qua chất trắng dưới vỏ về phía thành não thất bên.
+ Dấu hiệu này gợi ý loạn sản vỏ não khu trú thể II, đặc biệt thể IIb; có thể đi kèm dày vỏ não hoặc mờ ranh giới chất xám–chất trắng.
+ Dấu hiệu gợi ý bất thường chất trắng liên tục với vùng loạn sản, nhưng không xác định chắc chắn mô bệnh học; không thấy dấu hiệu này không loại trừ loạn sản vỏ não khu trú.
+ Đa hồi não nhỏ (polymicrogyria): có nhiều hồi não nhỏ, sít nhau, thường ưu thế quanh rãnh Sylvius và bờ chất xám–chất trắng không đều; loạn sản vỏ não khu trú thường có bất thường khu trú hơn, như dày vỏ não và mờ ranh giới chất xám–chất trắng. Hai thể có thể chồng lấp, nhất là trên MRI độ phân giải thấp.11. Đa hồi não nhỏ
+ Đa số trường hợp là đơn độc; một số liên quan đến yếu tố di truyền.
+ Nhiễm vi rút cytomegalo (CMV) trong tử cung hoặc tổn thương thiếu máu cục bộ thai kỳ, kể cả biến cố tưới máu ở song thai, cũng có thể liên quan.
+ Đa hồi não nhỏ có thể gặp trong một số hội chứng di truyền, như Adams–Oliver, Arima, Galloway–Mowat, Delleman, Zellweger và loạn dưỡng cơ Fukuyama.
+ Tổn thương thường gặp nhất quanh rãnh Sylvius (khoảng 80%).
+ Tổn thương hai bên gặp khoảng 60%; tổn thương một bên khoảng 40%.
+ Thùy trán bị ảnh hưởng khoảng 70%.
+ Thùy đỉnh bị ảnh hưởng khoảng 63%.
+ Thùy thái dương bị ảnh hưởng khoảng 38%.
+ Thùy chẩm bị ảnh hưởng khoảng 7%.
+ Hồi hải mã và vỏ não thị giác nguyên phát thường được bảo tồn.
+ Các tỷ lệ theo thùy có thể chồng lấp vì tổn thương có thể ảnh hưởng nhiều thùy.
+ MRI là phương tiện ưu tiên. Đa hồi não nhỏ biểu hiện bằng nhiều hồi nhỏ, sít nhau; các rãnh thường nông và bờ chất xám–chất trắng thường không đều. Các hồi nhỏ có thể khó nhận diện trên ảnh dày lát cắt; MRI lát mỏng, độ phân giải cao, đặc biệt chuỗi 3D T1W, giúp đánh giá rõ hơn.
+ Đôi khi bề mặt vỏ não trông tương đối trơn do lớp nông phủ qua các rãnh vi thể; vì vậy, cần chú ý cả bờ chất xám–chất trắng.
+ Trên T2W, ở trẻ < 12 tháng, vỏ não có thể mảnh, gợn sóng, dày khoảng 3–4 mm; ở trẻ > 18 tháng, có thể dày biểu kiến 6–8 mm, gồ ghề và có bờ chất xám–chất trắng không đều. Sự thay đổi hình thái biểu kiến được cho là liên quan đến quá trình myelin hóa; hai kiểu hình có thể cùng hiện diện ở các vùng khác nhau.
+ Tín hiệu vỏ não vùng tổn thương thường tương tự chất xám bình thường.
+ Chất trắng dưới vỏ kế cận có thể tăng tín hiệu trên T2W (khoảng 20–27%), có thể liên quan đến các khoang quanh mạch giãn.
+ Có thể kèm dẫn lưu tĩnh mạch bất thường hoặc các tĩnh mạch lớn ở vùng vỏ não loạn sản; riêng dấu hiệu này không đồng nghĩa với dị dạng động–tĩnh mạch.
+ Đôi khi có thể thấy vôi hóa ở vùng vỏ não bất thường; CT nhạy hơn MRI trong phát hiện vôi hóa.
– Phân biệt: Với hồi não rộng (pachygyria), đa hồi não nhỏ thường có nhiều hồi nhỏ, sít nhau và bờ chất xám–chất trắng lồi lõm; hồi não rộng có ít hồi nhưng rộng hơn. Hai tình trạng có thể chồng lấp trên MRI, nhất là khi myelin hóa chưa hoàn tất hoặc ảnh thiếu độ phân giải; cần đánh giá đồng thời hình thái hồi–rãnh và bờ chất xám–chất trắng trên ảnh lát mỏng, nhiều mặt phẳng.12. Bệnh thần kinh da
+ Các thể bệnh liên quan đến biến thể gây bệnh ở những gen khác nhau; NF1 và schwannomatosis liên quan NF2 thường di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường, nhưng nhiều trường hợp phát sinh mới.
+ Thể khảm do biến thể xuất hiện sau thụ tinh cũng có thể gặp.
+ U sợi thần kinh týp 1 (neurofibromatosis type 1, NF1) là thể thường gặp nhất, liên quan đến biến thể gây bệnh ở gen NF1.
+ Schwannomatosis liên quan NF2 (NF2-related schwannomatosis) là tên hiện dùng cho bệnh trước đây gọi là NF2; thuật ngữ “NF trung tâm” không còn phù hợp.
+ Các thể schwannomatosis khác gồm thể liên quan SMARCB1, LZTR1 hoặc 22q; khi chưa xác định được thể phân tử, có thể phân loại là chưa xác định khác (NOS) hoặc chưa phân loại được (NEC).
+ NF1 thể phân đoạn thường là biểu hiện của NF1 thể khảm (mosaic NF1), không phải một týp độc lập.
+ Các nhãn NF3–NF6 thuộc hệ thống phân loại lịch sử, không còn được dùng như các týp bệnh hiện hành. Chỉ có dát màu cà phê sữa không đủ xác lập NF1; cần cân nhắc các chẩn đoán khác, như hội chứng Legius.
– NF1: Gen NF1 tại 17q11.2 mã hóa neurofibromin, protein ức chế u có hoạt tính RAS-GTPase-activating; mất chức năng neurofibromin làm tăng hoạt hóa đường RAS–MAPK, góp phần thúc đẩy hình thành u sợi thần kinh.
– Schwannomatosis liên quan NF2 (NF2-related schwannomatosis): Gen NF2 tại 22q12.2 mã hóa merlin (schwannomin), protein ức chế u thuộc họ ERM, tham gia điều hòa tăng sinh và tiếp xúc tế bào.
* Tiêu chuẩn chẩn đoán NF1 (Von Recklinghausen):
+ Có ≥ 6 dát màu cà phê sữa, đường kính lớn nhất > 5 mm trước tuổi dậy thì hoặc > 15 mm sau tuổi dậy thì.
+ Có tàn nhang ở vùng nách hoặc bẹn.
+ Có ≥ 2 u sợi thần kinh bất kỳ hoặc ≥1 u sợi thần kinh dạng đám rối.
+ Có u thần kinh đệm đường thị giác.
+ Có ≥ 2 nốt Lisch (u mô thừa mống mắt, thường vàng nâu, dạng vòm, kích thước khoảng 1–2 mm, nhận diện bằng khám đèn khe) hoặc ≥ 2 bất thường hắc mạc phát hiện bằng OCT hay ảnh phản xạ cận hồng ngoại.
+ Có tổn thương xương đặc trưng: loạn sản cánh xương bướm, cong trước-bên xương chày hoặc khớp giả xương dài.
– Con của người có cha hoặc mẹ đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán NF1 được chẩn đoán khi có ≥ 1 tiêu chuẩn nêu trên.
+ Là tổn thương đặc trưng của NF1, gặp ở khoảng 1/3 người bệnh; có thể phát triển dọc nhiều nhánh thần kinh và lan vào mô mềm kế cận.
+ Có thể gặp ở thân mình, vùng cạnh sống, quanh hốc mắt, vòm sọ hoặc nền sọ.
+ Trên MRI, tổn thương thường đẳng tín hiệu với cơ trên T1W, tăng tín hiệu trên T2W; mức độ ngấm thuốc thay đổi.
+ Gặp ở khoảng 15–20% trẻ mắc NF1; có thể một hoặc hai bên, dọc dây thần kinh thị, giao thoa hoặc bó thị giác.
+ Trên MRI, thường giảm hoặc đẳng tín hiệu trên T1W, tăng tín hiệu trên T2W; ngấm thuốc biến thiên.
+ Các vùng tăng tín hiệu khu trú (focal areas of signal intensity, FASI) thường gặp ở trẻ mắc NF1; một số nghiên cứu ghi nhận khoảng 80%. Trên MRI, FASI thường tăng tín hiệu T2W/FLAIR, hay gặp ở hạch nền, đồi thị, thân não và tiểu não, thường không có hiệu ứng khối hoặc ngấm thuốc và có thể thoái triển theo tuổi.
+ FASI không phải tiêu chuẩn chẩn đoán NF1; không thể suy ra tăng sinh hoặc loạn sản tế bào đệm chỉ từ hình ảnh. Tổn thương tăng kích thước, có hiệu ứng khối hoặc ngấm thuốc cần được đánh giá phân biệt với u thần kinh đệm; hai loại tổn thương có thể chồng lấp.
+ Có u schwannoma tiền đình một bên; hoặc
+ Có ≥ 2 dấu hiệu thuộc các nhóm sau: u màng não, u tế bào nội tủy (ependymoma), schwannoma hoặc đục thủy tinh thể khởi phát sớm (dưới bao sau hoặc dưới vỏ).
+ Có u schwannoma tiền đình một bên, được phát hiện trước 70 tuổi; hoặc
+ Có ≥ 2 trong các dấu hiệu sau: schwannoma, u tế bào nội tủy (ependymoma) hoặc đục thủy tinh thể khởi phát sớm (dưới bao sau hoặc dưới vỏ).13. Hội chứng Sturge-Weber
+ Bệnh thường liên quan đến biến thể soma khảm hoạt hóa sau hợp tử ở gen GNAQ; biến thể ở gen GNA11 ít gặp hơn.
+ Giả thuyết không thoái triển hoàn toàn của đám rối mạch máu đầu nguyên thủy, để lại các kênh mạch kiểu xoang, được đề xuất để giải thích nguồn gốc phôi thai của dị dạng nhưng chưa được xác lập là cơ chế duy nhất.
+ Dị dạng mao mạch mặt thường liên quan vùng trán; nguy cơ tổn thương màng mềm hoặc mắt phụ thuộc vị trí và phạm vi dị dạng, không chỉ dựa vào sự phân bố ở nhánh V1 thần kinh sinh ba.
+ Tổn thương màng mềm và mắt thường cùng bên với dị dạng mao mạch mặt, nhưng sự tương ứng này không tuyệt đối.
+ Type I: Có dị dạng mao mạch mặt và dị dạng mao mạch–tĩnh mạch màng mềm; có thể kèm glôcôm.
+ Type II: Có dị dạng mao mạch mặt đơn độc, không có tổn thương thần kinh trung ương; có thể kèm glôcôm.
+ Type III: Có dị dạng mao mạch–tĩnh mạch màng mềm đơn độc; thường không có glôcôm.
+ Phân loại này không nên dùng độc lập để xác lập chẩn đoán SWS; dị dạng mao mạch mặt đơn độc không đồng nghĩa với SWS.
+ Vôi hóa dạng hồi não ở vỏ não và chất trắng dưới vỏ tạo dấu hiệu đường ray; thường là dấu hiệu muộn và có thể đi kèm teo nhu mô bán cầu cùng bên.
+ Chất trắng dưới vỏ vùng tổn thương có thể giảm đậm độ.
+ Đám rối mạch mạc cùng bên có thể phì đại.
+ Các tĩnh mạch xuyên tủy (tĩnh mạch tủy) có thể giãn, phản ánh tăng dẫn lưu bù trừ về hệ tĩnh mạch sâu.
+ Giãn não thất bên cùng bên có thể gặp thứ phát do teo nhu mô (giãn bù trừ), không đồng nghĩa với não úng thủy.
+ Ở giai đoạn mạn, có thể dày xương vòm sọ và giãn các xoang cạnh mũi cùng bên; khoang dưới nhện vùng bán cầu teo cũng có thể rộng.
+ Có thể phối hợp u mạch hắc mạc; đây là tổn thương nội nhãn, không phải u máu hốc mắt.
+ Giãn không đối xứng xoang hang cùng bên đôi khi được ghi nhận; đây là dấu hiệu hiếm, mô tả chủ yếu trên MRI, không phải dấu hiệu CT thường quy.
+ CT có tiêm có thể thấy ngấm thuốc màng mềm; MRI sau tiêm nhạy hơn để đánh giá dị dạng mạch máu màng mềm.
+ Dị dạng mao mạch–tĩnh mạch màng mềm biểu hiện bằng ngấm thuốc dạng dải theo các rãnh não trên T1W sau tiêm; thường ưu thế vùng đỉnh–chẩm hoặc thái dương sau, thường cùng bên với dị dạng mao mạch mặt nhưng sự tương ứng không tuyệt đối.
+ T1W sau tiêm là chuỗi cơ bản; FLAIR sau tiêm và SWI giúp tăng khả năng phát hiện tổn thương màng mềm kín đáo.
+ Teo nhu mô vỏ–dưới vỏ bên dưới dị dạng mạch có thể tiến triển, làm giảm thể tích hồi não và giãn các rãnh kế cận.
+ Ở trẻ nhỏ, chất trắng dưới vùng tổn thương có thể tăng tín hiệu T1W do tăng myelin hóa; thay đổi tín hiệu T2W/FLAIR cũng có thể gặp khi tổn thương nhu mô mạn tính.
+ Đám rối mạch mạc cùng bên có thể phì đại; đây là dấu hiệu gián tiếp hỗ trợ, nhưng không đặc hiệu.
+ Các tĩnh mạch xuyên tủy và tĩnh mạch dưới màng nội tủy có thể giãn, biểu hiện đường dẫn lưu bù trừ về hệ tĩnh mạch sâu.
+ Vỏ não vùng tổn thương có thể giảm tín hiệu dạng hồi não trên T2*/SWI do hiệu ứng nhạy từ của vôi hóa loạn dưỡng; dấu hiệu này không đủ để xác định thành phần, nên đối chiếu CT khi cần phân biệt vôi hóa với sản phẩm máu hoặc lắng đọng sắt.
+ Teo một bán cầu, giãn não thất bù trừ, dày xương sọ và tăng thông khí xoang cạnh mũi có thể gặp ở cả DDMS và SWS; các dấu hiệu này không đủ để phân biệt khi đứng riêng lẻ.
+ Mạng mạch dưới nhện/màng mềm bất thường, vôi hóa vỏ–dưới vỏ dạng hồi não, phì đại đám rối mạch mạc và giãn tĩnh mạch sâu cùng bên gợi ý SWS hơn; DDMS thường liên quan tổn thương não sớm và không có tổ hợp dấu hiệu mạch máu này.
+ Bệnh có thể gây động kinh khu trú và teo tiến triển một bán cầu; giai đoạn sớm thường có sưng vỏ não và tăng tín hiệu T2W/FLAIR, đôi khi ưu thế vùng đảo.
+ Ngấm thuốc của mạng mạch dưới nhện, vôi hóa dạng hồi não và phì đại đám rối mạch mạc gợi ý SWS; viêm não Rasmussen thường không có tổ hợp dấu hiệu này.
+ Có thể gây ngấm thuốc màng mềm, thường lan tỏa hoặc ưu thế bể nền và có thể kèm não úng thủy; sốt, dấu hiệu viêm và dịch não tủy bất thường hỗ trợ chẩn đoán.
+ SWS thường có tổn thương mạch dưới nhện ưu thế một bên vùng sau, kèm bất thường dẫn lưu tĩnh mạch sâu, teo nhu mô hoặc vôi hóa cùng bên; hình ảnh có thể chồng lấp nên cần đối chiếu lâm sàng và dịch não tủy.
+ Tổn thương thường đa ổ, dạng nốt hoặc lan theo rãnh, bể nền và dây thần kinh sọ; tiền sử ung thư và tế bào ác tính trong dịch não tủy hỗ trợ chẩn đoán.
+ SWS được gợi ý bởi tổn thương mạch dưới nhện ưu thế một bên vùng sau, giãn tĩnh mạch sâu và phì đại đám rối mạch mạc; ngấm thuốc đơn độc không đủ để phân biệt.
+ Vôi hóa thường ưu thế quanh não thất, có thể kèm não thất giãn, đầu nhỏ và bất thường phát triển vỏ não.
+ Vôi hóa dạng hồi não ở vỏ–dưới vỏ một bán cầu kèm tổn thương mạch màng mềm và tĩnh mạch sâu gợi ý SWS hơn.
+ Thường có vôi hóa nội sọ lan tỏa và não úng thủy; tổn thương mắt có thể là viêm hắc mạc–võng mạc.
+ Tổn thương mạch dưới nhện ưu thế một bên, teo bán cầu và vôi hóa dạng hồi não gợi ý SWS hơn.14. HC Vol Hippel-Lindau
+ Do biến thể gây bệnh dòng mầm ở gen ức chế u VHL, nằm trên nhánh ngắn nhiễm sắc thể 3 tại 3p25–p26.
+ Khoảng 20% trường hợp phát sinh do biến thể mới, không có tiền sử gia đình.
+ Nguy cơ tích lũy trong đời khoảng 60–80%; thường gặp nhất ở tiểu não, tiếp theo là tủy sống và thân não. Tổn thương có thể đa ổ; vị trí trên lều ít gặp.
+ Trên MRI, tổn thương có thể là nốt đặc ngấm thuốc mạnh hoặc nang có nốt thành ngấm thuốc; các mạch nuôi và mạch dẫn lưu giãn có thể tạo tín hiệu dòng chảy. Dịch nang có thể tăng tín hiệu FLAIR so với dịch não tủy.
+ U ở tủy sống thường nằm trong nhu mô tủy, biểu hiện dạng nốt ngấm thuốc và có thể kèm nang quanh u hoặc rỗng tủy.
+ Nguy cơ tích lũy trong đời khoảng 25–60%; tổn thương có thể đa ổ và hai bên, với tổn thương hai bên gặp khoảng 1/3 trường hợp.
+ Nang thận thường đa ổ, hai bên.
+ Ung thư biểu mô tế bào sáng thận (clear cell renal cell carcinoma, ccRCC) có thể đa ổ và hai bên, là tổn thương ác tính quan trọng của VHL.
+ Nang tụy và u nang tuyến thanh dịch (serous cystadenoma) thường gặp; nang tụy được ghi nhận ở khoảng 70–85% người bệnh.
+ U thần kinh nội tiết tụy (pancreatic neuroendocrine tumor, pNET) ít gặp hơn, với nguy cơ tích lũy khoảng 10–17%; một số u có khả năng di căn.
+ Nam giới có thể có nang hoặc u nang tuyến mào tinh (epididymal cystadenoma); nữ giới hiếm khi có u nang tuyến dây chằng rộng (broad ligament cystadenoma).
+ Nang gan đơn giản có thể gặp nhưng không phải tổn thương đặc trưng.
+ Nang phổi có thể gặp hiếm. U thần kinh nội tiết phổi, gồm carcinoid, rất hiếm và mới được mô tả trong báo cáo ca.15. Nang keo não thất
+ Hầu hết nằm ở phần trước não thất III, vùng mái và gần lỗ Monro; có thể tiếp giáp cột vòm não và đám rối mạch mạc.
+ Nang ở não thất bên hoặc não thất IV rất hiếm; nang ngoài não thất, trong nhu mô hoặc ngoài trục chỉ được ghi nhận cá biệt.
+ Các giả thuyết về nguồn gốc gồm tàn tích phôi thai vùng paraphysis, biểu mô não thất hoặc đám rối mạch mạc; chưa giả thuyết nào được xác lập chắc chắn.
+ Nang được lót bởi biểu mô đơn lớp, thường hình trụ hoặc vuông, có thể tiết mucin. Chất bên trong dạng keo, giàu mucin, protein và cholesterol; đôi khi có sản phẩm xuất huyết cũ.
+ Nhiều nang không triệu chứng và được phát hiện tình cờ. Khi có triệu chứng, đau đầu từng cơn, đôi khi liên quan thay đổi tư thế, là biểu hiện thường gặp; có thể kèm buồn nôn hoặc nôn do tắc nghẽn dịch não tủy từng lúc.
+ Nang gây tắc nghẽn có thể dẫn đến giãn não thất và tăng áp lực nội sọ, biểu hiện bằng rối loạn thị giác, phù gai thị hoặc rối loạn dáng đi. Hiếm khi xảy ra diễn tiến cấp tính, xuất huyết trong nang hoặc tử vong.
+ Thường là tổn thương đơn độc, tròn hoặc bầu dục, bờ rõ, ở phần trước não thất III gần lỗ Monro.
+ Khoảng 2/3 tăng đậm độ; số còn lại đồng hoặc giảm đậm độ. Đậm độ thay đổi theo thành phần nang, nhất là hàm lượng protein và mucin.
+ Vôi hóa hiếm gặp. Nang tại lỗ Monro có thể gây tắc nghẽn dịch não tủy và giãn não thất bên; nang đồng hoặc giảm đậm độ có thể khó nhận biết trên CT.
+ Cạm bẫy: Nang tăng đậm độ có thể bị nhầm với máu trong não thất. Hình dạng tròn, bờ rõ và vị trí điển hình giúp định hướng; nếu có giãn não thất nhưng không thấy rõ nguyên nhân trên CT, khảo sát thêm bằng MRI.
+ Chẩn đoán phân biệt vùng lỗ Monro gồm u tế bào hình sao khổng lồ dưới màng nội tủy (SEGA) và u thần kinh trung ương (central neurocytoma). SEGA thường liên quan xơ cứng củ, có thể vôi hóa và ngấm thuốc; central neurocytoma thường là khối đặc không đồng nhất, liên quan vách trong suốt và có thể vôi hóa.
+ T1W: Tín hiệu biến đổi; khoảng 2/3 tăng tín hiệu, thường khi nang giàu protein hoặc cholesterol, nhưng cũng có thể đồng hoặc giảm tín hiệu so với mô não.
+ T2W: Tín hiệu thay đổi, thường đồng hoặc giảm khi chất bên trong đặc; đôi khi không đồng nhất với trung tâm giảm và ngoại vi tăng tín hiệu, hoặc tăng tín hiệu đồng nhất.
+ FLAIR: Tín hiệu biến đổi; có thể tăng, nhưng một số nang gần tín hiệu dịch não tủy nên khó nhận biết.
+ DWI/ADC: Thường không hạn chế khuếch tán rõ; đối chiếu bản đồ ADC. Hạn chế khuếch tán rõ gợi ý cân nhắc tổn thương khác, như nang biểu bì.
+ Sau tiêm: Thường không ngấm thuốc đáng kể. Viền ngấm thuốc mảnh hiếm gặp thường do tĩnh mạch vách ngăn kế cận bị kéo giãn, không phải thành phần đặc của nang.
+ Nang tại hoặc gần lỗ Monro có thể gây tắc nghẽn dịch não tủy và giãn não thất bên.
+ Cạm bẫy: Tăng tín hiệu T1 không đặc hiệu, có thể gặp trong máu bán cấp hoặc tổn thương chứa mỡ; chuỗi nhạy từ và chuỗi xóa mỡ giúp phân biệt.
+ Chẩn đoán phân biệt: Nang lót biểu mô thường gần tín hiệu dịch não tủy trên các chuỗi. SEGA và central neurocytoma thường có thành phần đặc, ngấm thuốc và/hoặc vôi hóa, khác với nang keo điển hình.16. Rỗng não
+ Thành khoang thường được viền bởi chất trắng có phản ứng thần kinh đệm hoặc thoái hóa dạng xốp.
+ Khoang thường thông với hệ thống não thất và/hoặc khoang dưới nhện; đây không phải nang có lớp biểu mô lót.
+ Tổn thương do thiếu máu thường phân bố theo vùng cấp máu động mạch tương ứng; đặc điểm này không áp dụng cho mọi căn nguyên.
+ Có thể nằm ở vùng vỏ hoặc dưới vỏ, đơn ổ hoặc nhiều ổ, một bên hoặc hai bên; tổn thương hai bên đôi khi đối xứng.
+ Tổn thương mạch máu trước sinh như thiếu máu hoặc xuất huyết trong nhu mô; nhiễm trùng bào thai cũng có thể gây tổn thương.
+ Dạng mắc phải có thể xuất hiện sau thiếu máu, xuất huyết, chấn thương, nhiễm trùng hoặc phẫu thuật.
+ Biến thể gây bệnh ở COL4A1 hoặc COL4A2 làm suy yếu thành mạch nhỏ, tăng nguy cơ xuất huyết trước sinh hoặc quanh sinh.
+ Phụ thuộc vào vị trí, kích thước, mức độ mất nhu mô, tính một bên/hai bên và các tổn thương phối hợp.
+ Biểu hiện thay đổi từ không triệu chứng đến động kinh, bại não hoặc suy giảm vận động, nhận thức và phát triển; không nên mặc định hệ thần kinh phát triển bình thường.
+ Cắt lớp vi tính (CT): Khoang trong nhu mô, bờ rõ, giảm đậm độ tương tự dịch não tủy; có thể được viền bởi chất trắng biến đổi thần kinh đệm.
+ Cộng hưởng từ (MRI): Dịch trong khoang thường có tín hiệu tương tự dịch não tủy: giảm trên T1W, tăng trên T2W và bị xóa trên FLAIR; thường không hạn chế khuếch tán. Viền thần kinh đệm quanh khoang có thể tăng tín hiệu trên T2W/FLAIR; MRI giúp đánh giá đường thông với não thất hoặc khoang dưới nhện.
+ Thường không ngấm thuốc và không có thành phần đặc.
+ Thường không gây hiệu ứng khối; có thể kèm mất thể tích nhu mô và giãn não thất bù trừ. Khoang rất lớn đôi khi gây hiệu ứng khối khu trú.
+ Cạm bẫy: Hiệu ứng khối khu trú không loại trừ rỗng não nếu khoang rất lớn; ngược lại, thành phần đặc hoặc nốt ngấm thuốc không điển hình và cần nghĩ đến chẩn đoán khác.
+ Nang lành tính bẩm sinh, hiếm, chiếm khoảng 0,4–1% nang nội sọ nguyên phát; có nguồn gốc thần kinh ngoại bì, thành thường được lót bởi tế bào thần kinh đệm hoặc biểu mô thần kinh–ependymal.
+ Cơ chế hình thành chưa được xác định chắc chắn; một giả thuyết cho rằng nang phát sinh từ các thành phần phôi thần kinh bị tách biệt trong quá trình hình thành ống thần kinh.
+ Có thể nằm trong nhu mô, trong não thất hoặc ngoài trục; thể trong nhu mô thường ở chất trắng thùy trán. Tổn thương thường đơn thùy, bờ trơn láng.
+ CT: Nang giảm đậm độ, đồng nhất, gần đậm độ dịch não tủy; thường không vôi hóa, không phù quanh nang và không ngấm thuốc.
+ MRI: Tín hiệu thường tương tự dịch não tủy, giảm trên T1W, tăng trên T2W và bị xóa trên FLAIR; không hạn chế khuếch tán hoặc ngấm thuốc đáng kể, thường không có phù quanh nang.
+ Phân biệt với rỗng não: Nang thần kinh đệm thường không thông với hệ thống não thất hoặc khoang dưới nhện, không có viền thần kinh đệm rõ; rỗng não thường có mất nhu mô, viền thần kinh đệm và có thể thông với các khoang dịch này.
+ CT: Tổn thương ngoài trục, giảm đậm độ tương tự dịch não tủy, bờ rõ; thành nang thường mỏng và không ngấm thuốc.
+ MRI: Tín hiệu gần dịch não tủy trên các chuỗi, bị xóa trên FLAIR; thường không hạn chế khuếch tán và không ngấm thuốc.
+ Mức độ thông với khoang dưới nhện thay đổi; nang thường không thông với hệ thống não thất.
+ Có thể đẩy ép, làm dạt hoặc mỏng nhu mô não lân cận; nang lớn hoặc tồn tại lâu có thể gây hiệu ứng khối và biến đổi xương lân cận.
+ Phân biệt với rỗng não: Nang màng nhện nằm ngoài trục và làm dạt vỏ não; rỗng não là khoang trong nhu mô, thường kèm mất mô não và viền thần kinh đệm, đôi khi thông với não thất hoặc khoang dưới nhện.
+ Là dị tật phát triển vỏ não, tạo khe nứt liên tục từ thành não thất đến bề mặt màng mềm; khe được lót bởi chất xám loạn sản. Có thể thuộc dạng môi hở hoặc môi khép.
+ MRI là phương thức tốt nhất để nhận diện chất xám lót khe và đánh giá khe có thông với não thất hay không. CT có thể thấy khoang giảm đậm độ như dịch não tủy nhưng thường khó xác định chất xám lót khe.
+ Phân biệt với rỗng não: khe nứt não có chất xám loạn sản lót khe; rỗng não là khoang mất nhu mô, thường có viền thần kinh đệm, không có lớp chất xám này.
+ Cả hai dị tật đều có thể thông với não thất hoặc khoang dưới nhện; dấu hiệu thông thương đơn độc không đủ để phân biệt.
+ Là giãn khoang dịch não tủy ngoài trục, đi theo các rãnh não hoặc bể dịch; có thể gặp ở hố sau nhưng không chỉ khu trú tại đây.
+ Di chứng nhồi máu hoặc viêm não–màng não có thể làm rộng khoang lân cận theo cơ chế bù trừ (ex vacuo), nếu gây mất thể tích nhu mô.
+ CT: Khoang dịch giảm đậm độ tương tự dịch não tủy, nằm ngoài nhu mô và theo bề mặt não.
+ MRI: Khoang giãn có tín hiệu dịch não tủy; đánh giá đồng thời thể tích nhu mô và các dấu hiệu di chứng như nhuyễn hóa hoặc gliosis.
+ Phân biệt với rỗng não: Khoang dưới nhện giãn theo rãnh/bể dịch và có thể đi kèm teo nhu mô; rỗng não là ổ khuyết khu trú trong nhu mô, thường có viền thần kinh đệm. Cả hai có thể thông với khoang dịch não tủy, nên thông thương đơn độc không đủ phân biệt.17. Lạc chỗ thuỳ sau tuyến yên
– Khi phối hợp với cuống tuyến yên mỏng, gián đoạn hoặc không thấy và thùy trước thiểu sản hoặc bất sản, hình thành bộ ba điển hình của hội chứng gián đoạn cuống tuyến yên (pituitary stalk interruption syndrome, PSIS).
+ Loạn sản vách-thị giác, gồm thiểu sản thần kinh thị giác và có thể kèm bất sản vách trong suốt.
+ Thiểu sản hoặc loạn sản thể chai; bất thường di trú neuron như lạc chỗ chất xám.
+ Đầu nhỏ; thiểu sản hoặc loạn sản tiểu não; dị tật Chiari I.
+ Ống sọ hầu tồn tại, hội chứng Kallmann và, ít gặp hơn, bất thường mạch máu hoặc dị tật tim–cơ xương trong các hội chứng phối hợp.
+ Thiếu GH thường gây chậm tăng trưởng, có thể biểu hiện lùn tuyến yên; có thể kèm thiếu các hormon thùy trước khác.
+ Tăng prolactin máu có thể xảy ra do giảm dẫn truyền ức chế dopamin qua cuống tuyến yên.
+ Trẻ sơ sinh có thể biểu hiện hạ đường huyết, nhất là khi đồng thời thiếu GH hoặc cortisol. Chức năng thùy sau thường được bảo tồn; lạc chỗ thùy sau không đồng nghĩa với đái tháo nhạt trung ương.
+ MRI tuyến yên với lát cắt mỏng, đặc biệt chuỗi T1W sagittal trước tiêm, là phương thức chính để phát hiện thùy sau lạc chỗ; mặt phẳng coronal giúp đánh giá cuống và thùy trước.
+ Đốm tăng tín hiệu T1W bình thường của thùy sau trong hố yên thường không thấy. Thay vào đó, có thể nhận diện một ổ nhỏ tăng tín hiệu T1W, thường ở lồi giữa/sàn vùng hạ đồi, phía trên não thất III, hoặc dọc cuống tuyến yên.
+ Cuống tuyến yên có thể mảnh, gián đoạn hoặc không thấy; ổ thùy sau lạc chỗ không nhất thiết nối liên tục với cuống. Sau tiêm gadolinium, ổ này có thể ngấm thuốc.
+ Thùy trước có kích thước thay đổi: thường thiểu sản trong hội chứng gián đoạn cuống tuyến yên, nhưng có thể bình thường ở lạc chỗ thùy sau đơn độc.
+ Hiếm gặp thể lạc chỗ một phần, trong đó vẫn còn đốm tăng tín hiệu T1W ở vị trí trong hố yên đồng thời có thêm ổ lạc chỗ.
Tài liệu tham khảo
* Dị dạng bẩm sinh hệ thần kinh trung ương – TS. Lê Văn Phước
* Prenatal US and MR Imaging Findings of Lissencephaly: Review of Fetal Cerebral Sulcal Development – Sandeep Ghai, MD, Katherine W. Fong
* Imaging Features of von Hippel – Lindau Disease – Rebecca S. Leung, MBBS, FRCR, Sona V. Biswas, MBBS
* Diagnosis of Normal-Pressure Hydrocephalus: Use of Traditional Measures in the Era of Volumetric MR Imaging – Nityanand Miskin, Hersh Patel
* Is All “Communicating” Hydrocephalus Really Communicating? Prospective Study on the Value of 3D-Constructive Interference in Steady State Sequence at 3T – A. Dinçer, S. Kohan and M.M. Özek
* Role of Imageology in hydrocephalus. Lets innovate to understand the not so beautiful ‘Sun setting’sign! – A. V. Nair, R. Rajeshkannan, S. Moorthy
* Normal pressure hydrocephalus: CT and MR imaging features. Functional study with CSF dynamics. “What a radiologist Should Know!” – S. Pollice, E. Nemore, F. Quinto
* Utility of radiologic imaging in the diagnosis and follow up of normal pressure hydrocephalus – C. Rodríguez, D. Marquina, A. Mir Torres
* Dandy walker malformation: Sectional imaging findings and difficulty of the diagnosis of associated posterior fossa malformations – M. Tlili, A. Ben Abdallah, W. Yacoub
* Intracranial cystic lesions – how to evaluate : A pictorial essay – C. Önal, B. Atalay, B. Baysal, M. B. eser
* The value of CSF flow studies in the management of CSF disorders in children – S. A. Mohammad, N. Osman; Cairo/EG
* Posterior fossa cystic lesions in brain MRI in children – pictorial review – M. Neska-Matuszewska, A. Piekarek, M. Sąsiadek
* Diagnostic imaging approach to cystic lesions of the brain – J. Pantoja Yepez, R. Martinez, S. A. Velásquez
* Differential diagnosis of intracranial cystic lesions – S. P. G. Alandete, M. A. Meseguer, E. De la Via
* Spectrum of benign intracranial cystic lesions – B. Alami, M. Y. Alaoui Lamrani , O. Addou
* MRI findings of cortical malformations in infants presenting with intractable epilepsy- The subtle and the obvious – T. J. Desai, N. Bahri, H. SALODIYA
* Epilepsy From The Eye of A Radiologist – H. Erk, R. E. Özkan, M. Yalçın, K. HARMANCI, H. Önder; İstanbul/TR
* Imaging of epilepsy – J. J. Cortes Vela, J. C. Garcia Nieto, C. Madrid Muñiz
* MRI imaging spectrum of malformations of cortical development – A. AGGARWAL, A. Khandelwal, A. Sharma
* Migration disorders and heterotopia: A pictorial review – M. Reiss-Zimmermann, J. Fuchs, L. Schomerus
* Brain Imaging with MRI and CT An Image Pattern Approach – Zoran Rumboldt
* Diagnostic Imaging Pediatric Neuroradiology – Barkovich
* The role of the radiologist in order to achieve a better prognosis for epilepsy patients – J. M. Felices Farias
* Differential diagnosis of intracranial cystic lesions – S. P. G. Alandete, M. A. Meseguer, E. De la Via, D. Uceda, C. Poyatos; Valencia/ES
* Imaging of the septum pellucidum: normal, variants and pathology – Selima Siala

















# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 10/12/2023
# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 17/11/2023
# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 20/8/2023
# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 13/7/2023
# Cập nhật nội dung bài viết & Case lâm sàng 23/6/2023